Sağlıklı Yaşam Alanındaki Influencer’lar, Adderall’a Karşı ‘Doğal’ ve Etkisi Kanıtlanmamış Alternatifleri Öneriyor

Mayıs 2025’te, Sağlık ve İnsan Hizmetleri Bakanı Robert F. Kennedy Jr.’ın ‘Amerika’yı Yeniden Sağlıklı Hale Getirme’ Komisyonu, çocukluk çağı kronik hastalıklarının temel nedenlerini belirlemeyi amaçlayan bir rapor yayınladı. Raporun son bölümü, açık ara en tartışmalı olanıydı: ‘Çocuklarımızın Aşırı Tıbbileştirilmesi.’

Aşı karşıtı tutumunun ötesinde, Kennedy’nin yaygın reçeteli ilaçlar konusunda kışkırtıcı görüşler sergilediği bir geçmişi var. Örneğin, ülkede yaygınlaşan toplu silahlı saldırı salgınını antidepresanlara bağlamaya çalışmış ve insanların, Adderall ve Vyvanse gibi dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğunun tedavisinde kullanılan uyarıcılar da dahil olmak üzere psikiyatrik ilaçlarla ‘zehirlendiğin’ iddia etmişti.

HHS, bu uyarıcı maddelere erişimi daha da kısıtlamaya yönelirken, bir dizi alternatif tıp markası, sosyal medyayı bu uyarıcıları olumsuz bir ışıkta gösteren reklamlarla dolduruyor ve bunların, zihinsel berraklık, sakinlik ve duygusal denge vaat eden takviyelerle değiştirilebileceğini ya da en azından bu takviyelerle desteklenebileceğini öne sürüyor. Graymatter Labs, Stasis, Magic Mind, Thesis ve Nello gibi şirketler, amino asit L-teanin, ashwagandha bitkisi, zerdeçal, B vitaminleri ve daha pek çok bileşen içeren nootropik hap ve içeceklerin sözde bilişsel faydalarını öne sürüyorlar.

Instagram, TikTok ve YouTube platformlarında influencer’lar, ücretli ortaklık videolarında biohacking tedavilerini övüyor ve bunları, yıkıcı olumsuz yan etkileri olduğunu belirttikleri uyarıcılarla sıklıkla olumlu bir şekilde karşılaştırıyorlar. Alternatif olarak sundukları gri pazardaki besin takviyeleri, psikiyatrik ilaçların aksine, piyasaya sürülmeden önce Gıda ve İlaç İdaresi (FDA) tarafından değerlendirilip onaylanmak zorunda değil.

“Üniversiteden yirmili yaşlarımın sonlarına kadar Adderall kullanıyordum,” diyor Katie Silbar adlı içerik yaratıcısı, Mart ayında yayınlanan ve ‘Motivasyon’ ile ‘Nörokoruma’ gibi çeşitli formüllere sahip hapları kavanoz başına 59 dolar karşılığında satan Thesis’i öven bir videoda. “Ve o süreçte bir noktada, artık uyarıcı kullanmak istemediğime karar verdim.” Silbar, birkaç haftadır Thesis kullandığını ve ‘çok daha az gergin’ hissettiğini, ‘zorlanmadan’ ‘odaklanabildiğini’ söylüyor. Thesis takviyelerinin fiyatı yüksek olsa da, gördüğü sonuçlar için iki katını bile seve seve ödeyeceğini ekliyor.

Komedyen Pete Holmes ve Los Angeles Rams takımının oyun kurucusu Matthew Stafford’ı sözcüsü olarak bünyesinde barındıran Magic Mind, Adderall’ın bağımlılık yapıcı olduğu şeklinde tanımlandığı video klipler paylaşıyor. (Uyarıcılar kötüye kullanılabileceğinden, Adderall ve Vyvanse federal düzeyde Schedule II kontrollü maddeler olarak sınıflandırılmıştır; ancak tıp uzmanları, bu ilaçların güvenli ve etkili olduğunu, tıbbi gözetim altında talimatlara uygun şekilde alındığında vurgulamakta.) Graymatter Labs’ın sosyal medya hesaplarında, şirketin Bright Mind içecek karışımının (27 bitki bazlı nootropik ve adaptojen içeren) Adderall’ın neden olduğu duygudurum dalgalanmalarını aşmasına yardımcı olduğunu ve küçük oğluna karşı daha sabırlı olmasını sağladığını söyleyen bir babanın sözlerini dinleyebilirsiniz.

Bu makalede adı geçen şirketlerin hiçbiri, bilimsel iddiaları veya insanların DEHB ilaçlarından uzaklaşmasına yol açma riski konusunda yapılan yorum talebine yanıt vermedi. Meta, TikTok gibi kayıt altına alınacak bir yorum yapmayı reddetti; ancak ABD’deki bir sözcü, sağlıkla ilgili yanlış bilgilere karşı uyguladıkları kurallara uygun olarak bazı marka hesaplarının kaldırıldığını belirtti. YouTube sözcüsü Boot Bullwinkle ise yaptığı açıklamada, aynı marka hesaplarının bu platformda kurallara aykırı olmadığını söyledi.

Vyvanse ve uzun etkili Adderall’ı üreten Takeda Pharmaceuticals’tan bir sözcü, WIRED’e yaptığı açıklamada şunları söyledi: “Her ilaçta olduğu gibi, bireysel hastaların yönetimi ve tedavilerine ilişkin kararlar, tedaviyi yürüten sağlık hizmeti sağlayıcısı tarafından alınmalıdır.”

Çevrimiçi paylaşımların çoğunda, uyarıcı maddelerin neden olduğu ve sinirlilik ile zihin bulanıklığına yol açan bir ‘öğleden sonra yaşanan enerji düşüşü’nden bahsediliyor. “Adderall yüzünden saat 15:47’de yorgunluk yaşıyor, çocuklarınıza sert davranıyor ve bunun için suçluluk ve utanç duyuyorsanız, Yale’deki bilim insanlarının Stasis’i geliştirdiğini hatırlatmak isteriz,” diyor, aylık 79 dolara kadar hap abonelik paketleri sunan bu şirketin bir Instagram gönderisi. Stasis, takviyelerini DEHB için reçete edilen uyarıcıların yerine geçecek bir ürün olarak değil, yararlı bir tamamlayıcı olarak pazarlıyor; ancak bu ilaçları sürekli olarak yetersizmiş gibi gösteriyor.

WIRED’e konuşan DEHB uzmanlarına göre, bu mesajlar endişe verici.

“Uyarıcı ilaçlar yaklaşık 100 yıldır piyasada ve 1960’lardan beri çocuklarda kullanımına izin verilmektedir,” diyor Oregon eyaletinin Portland kentindeki Northwest ADHD Tedavi Merkezi’nde ruh sağlığı hemşire uzmanı ve psikiyatri hizmetleri müdürü olan Kristen Leinung. Bu ilaçların etkinliği konusunda kapsamlı araştırmalar yapılmış ve yan etkileri öngörülebilir, diye ekliyor; ancak kötüye kullanılma olasılığı nedeniyle internette sıklıkla damgalanıyorlar. “Bu tür reklamlar, o damgalamayı daha da pekiştiriyor.”

Leinung, Adderall ve benzeri ilaçları karamsar bir bakış açısıyla ele alan bu takviye reklamlarının, insanların ilaçlarını bırakmalarına yol açabileceğini ve bunun tehlikeli olabileceğini düşünüyor.“ Tedavi edilmeyen veya yetersiz tedavi edilen DEHB’nin yüksek ölüm ve hastalık riski taşıdığını biliyoruz,” diyor Leinung; bu durum yaşam süresini kısaltır ve erken ölüm riskini iki katına çıkarır; bu durum, daha az egzersiz ve daha kötü uykudan daha riskli sürüşe ve sigara içme olasılığının artmasına kadar uzanan faktörlerle ilişkili.

ABD’deki eczanelerde 2022 yılından bu yana Adderall, Vyvanse, Ritalin ve Concerta gibi uyarıcı ilaçlarda kıtlık yaşanmakta. Disleksi ve DEHB dahil olmak üzere öğrenme ve düşünme farklılıkları olan Amerikalılara destek veren kar amacı gütmeyen Understood kuruluşuna göre, Uyuşturucu ile Mücadele İdaresi (DEA) geçen sonbaharda üretim kotalarını artırmış olsa da, çeşitli üretim darboğazları tedarik sorunlarına yol açmaya devam etmekte.

Colorado eyaletinin Boulder kentinde ruh sağlığı danışmanı, eğitimci ve DEHB koçu olarak görev yapan Cindy Goldrich, bu ilaçlara erişimin zorluğunun, bir kişinin bunun yerine kanıtlanmamış alternatif tedavileri deneme kararında etkili olabileceğini belirtiyor. İşte bu nedenle, takviye reklamları ona “sömürücü” geliyor.

“Birisi reçetesini dolduramıyorsa ve ne zaman doldurabileceğini bilmiyorsa, bu boşluğu dolduracağını vaat eden ya da zaten ‘sert’ ilaca ihtiyacınız olmadığını iddia eden bir ürün, çok kısa sürede son derece cazip hale gelir,” diyor. “Bu sadece alternatiflere meraklı kişilere satış yapmakla kalmıyor. Bu, ilaçlarının işe yarayıp yaramamasıyla hiçbir ilgisi olmayan bir sistem arızası yüzünden kriz içinde olan, korkmuş ve başka seçeneği kalmamış kişilere satış yapmak anlamına geliyor.”

Understood’da psikolog ve uzmanlık ile davranışsal sağlık alanından sorumlu müdür yardımcısı olan Andrew Kahn, bu takviyelerin de sağlam bir düzenlemeden yoksun olduğunu belirtirken, kanıt olmaksızın “ilaçlarla eşit veya benzer faydalar” sunduklarını öne sürdüklerini söylüyor. Ancak reçeteli ve reçetesiz satılan ilaçların aksine, “takviyelerin satışa sunulmadan önce FDA’ya güvenli veya etkili olduklarını kanıtlamaları gerekmiyor” diye açıklıyor.

İşte bu gerçek, bir satış argümanı haline gelebilir. Goldrich, “İnsanlar büyük ilaç şirketlerine ve yan etkilere karşı temkinli davranıyor; ‘doğal’ bir seçenek, daha iyi test edilmemiş olsa bile daha güvenli geliyor” diyor. Omega-3’ler, kafeinli L-teanin ve bazı adaptojenler gibi takviyelerde sıkça rastlanan bazı bileşenlerin “genel bilişsel işlevleri veya ruh halini desteklediğine dair sınırlı sayıda destekleyici araştırma var ve doktoru haberdarsa, bir kişinin bunları ilaçlarla birlikte kullanmasında bir sakınca yok.” Ancak Goldrich, altta yatan bir sorunun, kişinin ilaç mı, takviye mi yoksa her ikisini birden mi kullandığına bakılmaksızın, yine de planlama ve duygusal düzenleme gibi becerileri öğrenmesi gerektiği olduğunu ekliyor.

MAHA döneminde, elbette, tıbbi açıdan şüpheli iddialar sıklıkla sorgulanmadan dolaşmaktadır. Sentetik boya metilen mavisi gibi şüpheli takviyelere büyük güven duyan Kennedy, devasa ABD sağlık sisteminin en üst yetkili makamı olarak bu marjinal ürünleri birçok yönden normalleştirmiş. WIRED’e yaptığı açıklamada, HHS basın sözcüsü Emily G. Hilliard, ülkenin “davranışsal sağlık hizmetlerinde aşırı tıbbileştirme” sorunuyla karşı karşıya olduğu yönündeki bakanlığın tutumunu yineledi; hastalar ve ebeveynler, psikiyatrik ilaçların potansiyel tehlikeleri konusunda her zaman bilgilendirilmiyor. Hilliard, “Müsteşar Kennedy’nin liderliğinde, HHS bilgilendirilmiş onam, şeffaflık ve kanıta dayalı alternatifleri federal politika ve uygulamalara entegre ediyor” dedi.

Ancak Leinung, insanların sosyal medyada izledikleri bir videoya dayanarak bu kararı vermeden önce iki kez düşünmeleri gerektiğini düşünüyor. “İnsanları, DEHB tedavisi için reçete edilen ilaçları kesmeye ya da bu ilaçlara başlamaktan kaçınmaya teşvik etmenin, yaşam kalitelerini olumsuz etkileyebileceğinden endişe duyuyorum,” diyor. “Reçete edilen uyarıcı ilaçları kesmeyi düşünen herkese, sağlık uzmanlarıyla kapsamlı bir görüşme yapmalarını tavsiye ederim.”

Bu haber ilk olarak WIRED’da yayınlanmış ve Mahmut Karslıoğlu tarafından İngilizceden çevrilmiştir.