Gündüz Uykusu Erken Ölüm Riskinin Habercisi: 19 Yıllık Araştırmada Dikkat Çeken Sonuçlar
ABD'de 1.338 kişinin uyku alışkanlıklarının incelendiği araştırma, yaşlılıkta uzun süreli ve sık gündüz uykusunun daha yüksek ölüm riskiyle ilişkili olduğunu ortaya koydu.
Fotoğraf: Gravity Images/gettyimages
Mass General Brigham ve Rush Üniversitesi Tıp Merkezi araştırmacıları, yaşlı yetişkinlerin gündüz uyku alışkanlıkları ile ölüm riski arasındaki ilişkiyi inceledi. Hakemli bilimsel dergi JAMA Network Open'da yayımlanan araştırmada, 56 yaş ve üzerindeki 1.338 kişinin verileri kullanıldı. Katılımcılar 19 yıla kadar takip edildi.
Araştırma, gündüz uykusunun süresi, sıklığı ve zamanlamasının ilerleyen yaşlarda genel sağlık durumuna ilişkin önemli ipuçları sunabileceğini gösterdi. Araştırmacılara göre özellikle uzun ve sık gündüz uykuları, henüz teşhis edilmemiş hastalıkların veya sağlık durumundaki bozulmanın erken belirtilerinden biri olabilir.
Her bir saatlik gündüz uykusu yüzde 13 daha yüksek ölüm riskiyle ilişkili
Araştırma, 1997'de başlatılan ve yaşlı yetişkinlerde hafıza, bilişsel işlevler ve nörolojik gerilemeyi inceleyen Rush Memory and Aging Project'in verilerine dayanıyor. Katılımcıların yaş ortalaması 81,4 olarak hesaplandı. Yüzde 76'sını kadınların oluşturduğu grubun gündüz uyku alışkanlıkları, bileğe takılan hareket ölçüm cihazlarıyla takip edildi.
Katılımcılar bu cihazları ortalama 9,6 gün boyunca kullandı. Araştırmacılar, elde edilen verilerden gündüz uykularının süresini, sıklığını, zamanlamasını ve günlük değişkenliğini belirledi. Ortalama 8,3 yıllık takip süresinde katılımcıların 926'sı, yani yüzde 69,2'si hayatını kaybetti.
Yaş, gece uykusu ve çeşitli sağlık faktörleri hesaba katıldıktan sonra yapılan analizlerde, gündüz uykusunun süresi ve sıklığı ile ölüm riski arasında anlamlı bir ilişki bulundu. Örneğin, gündüz uykusunun toplam süresindeki her bir saatlik artış, yüzde 13 daha yüksek ölüm riskiyle ilişkilendirildi. Günlük uyku sayısındaki her bir ilave şekerleme, yüzde 7 daha yüksek ölüm riskiyle bağlantılı bulundu.
Diğer yandan, sabah saatlerinde uyuyanların ölüm riski, öğleden sonranın erken saatlerinde uyuyanlara göre yüzde 30 daha yüksekti. Ancak bu oranlar, bir kişinin gündüz uyumasının ölüm riskini doğrudan artırdığı anlamına gelmiyor. Bulgular, gözlemsel bir araştırmada tespit edilen istatistiksel ilişkileri gösteriyor.
Sabah uyumak neden daha riskli olabilir?
Araştırmanın en dikkat çekici sonuçlarından biri, gündüz uykusunun zamanlamasıyla ilgiliydi. Sabah saatlerinde uyumayı alışkanlık haline getiren katılımcılarda, öğleden sonranın erken saatlerinde uyuyanlara kıyasla yüzde 30 daha yüksek ölüm riski tespit edildi.
Araştırmacılar, bu farkın vücudun biyolojik saatiyle ilişkili olabileceğini düşünüyor. Öğle yemeğinden sonra hissedilen uyku hali, insanın doğal sirkadiyen ritminin bir parçası olabiliyor. Buna karşılık sabah saatlerinde belirgin uyku ihtiyacı duyulması, gece uykusunun yetersizliğine, uyku bozukluklarına veya başka sağlık sorunlarına işaret edebiliyor.
Araştırmanın başyazarı Chenlu Gao, yaşlılıkta aşırı gündüz uykusunun nörodejeneratif hastalıklar, kalp-damar hastalıkları ve genel sağlık durumundaki kötüleşmeyle daha önce de ilişkilendirildiğini belirtti. Gao'ya göre yeni araştırmanın önemli farkı, katılımcıların kendi beyanları yerine hareket ölçüm cihazlarından elde edilen verilerin kullanılması.
Ancak bilişsel işlevleri normal olan katılımcılarla sınırlı analizde sabah uykusu ile ölüm riski arasındaki ilişkinin istatistiksel olarak anlamlı bulunmaması, sonuçların dikkatli yorumlanması gerektiğini gösteriyor.
Gündüz uykusu neden sağlık sorunlarının belirtisi olabilir?
Araştırmacılar, gündüz uykusu ile ölüm riski arasındaki ilişkinin altında birden fazla biyolojik mekanizma bulunabileceğini değerlendiriyor. Bunlardan biri kalp-damar sağlığı.
Uyku düzeninin bozulması ve biyolojik saatin doğal ritminden sapması, kan basıncında artışa, damar işlevlerinde bozulmaya ve sempatik sinir sisteminin aşırı etkinleşmesine yol açabiliyor.
Bu değişiklikler, uzun vadede iltihaplanmayı ve damar sertliği riskini artırabilen süreçlerle bağlantılı. Ayrıca obstrüktif uyku apnesi gibi uyku bozuklukları, gece uykusunun kalitesini düşürerek gündüz aşırı uyku haline neden olabiliyor.
Araştırmacılara göre diyabet, kronik ağrı, kalp-damar hastalıkları, solunum yolu hastalıkları, depresyon ve nörodejeneratif hastalıklar da gündüz uyku ihtiyacını artırabilen sağlık sorunları arasında yer alıyor. Bir diğer olası açıklama ise kronik iltihaplanma.
Önceki araştırmalarda, düzenli gündüz uykusu uyuyan kişilerde bazı iltihaplanma belirteçlerinin daha yüksek olduğu görülmüştü. Bu durum, kronik iltihaplanmanın yorgunluğu artırarak daha fazla gündüz uykusuna yol açabileceği ihtimalini gündeme getiriyor.Ancak bu mekanizmaların hiçbiri, yeni araştırmada doğrudan nedensel olarak kanıtlanmış değil.
Gündüz uykusunun düzensiz olması risk yaratıyor mu?
Araştırmacılar, gündüz uykusunun her özelliğinin ölüm riskiyle bağlantılı olmadığını da tespit etti. Örneğin bir gün kısa, başka bir gün uzun süre uyumanın ölüm riskiyle istatistiksel olarak anlamlı bir ilişkisi bulunamadı.
Bu bulgu, gündüz uykusunun günlük değişkenliğinden ziyade toplam süresi, sıklığı ve hangi saatlerde gerçekleştiğinin daha önemli göstergeler olabileceğine işaret ediyor. Öte yandan araştırmacılar, uyku alışkanlıklarındaki düzensizliğin Alzheimer gibi belirli nörodejeneratif hastalıklarla ilişkili olabileceğini gösteren önceki çalışmalara dikkat çekiyor.
Araştırma gündüz uykusunun zararlı olduğunu kanıtlamıyor
Bilim insanları, bulguların gündüz uyumaktan kaçınılması gerektiği şeklinde yorumlanmaması gerektiğini özellikle vurguluyor.
Araştırmanın başyazarı Gao, elde edilen sonuçların neden-sonuç ilişkisi değil, korelasyon gösterdiğini belirterek aşırı gündüz uykusunun altta yatan hastalıkların, kronik sağlık sorunlarının, uyku bozukluklarının veya biyolojik ritimdeki düzensizliklerin semptomu olabileceğini ifade etti. Yani burada önemli olan, bu semptoma neden olan sorunun tespiti. Araştırmanın bazı sınırlılıkları da var.
Örneğin, katılımcıların yüzde 93'ünden fazlasının beyaz olması, bulguların farklı etnik ve kültürel gruplara genellenmesini zorlaştırıyor. Ayrıca katılımcıların büyük bölümünün ileri yaşta ve emekli olması nedeniyle sonuçların genç yetişkinler veya vardiyalı çalışanlar için geçerli olup olmadığı bilinmiyor.
Bileğe takılan hareket ölçüm cihazlarının hareketsiz geçirilen zamanı her zaman gerçek uykudan ayırt edememesi de araştırmanın sınırlılıkları arasında.
Akıllı saatler erken teşhiste kullanılabilir mi?
Araştırmacılar, elde edilen sonuçların giyilebilir teknolojiler açısından yeni fırsatlar yaratabileceğini düşünüyor. Akıllı saatler ve benzeri cihazlar aracılığıyla gündüz uyku alışkanlıklarının düzenli olarak izlenmesi, gelecekte sağlık durumundaki değişikliklerin erken tespit edilmesine yardımcı olabilir.
Özellikle yaşlı bir kişinin gündüz uyku süresinin giderek uzaması, daha sık uyumaya başlaması veya sabah saatlerinde belirgin uyku ihtiyacı duyması, doktorların değerlendirmesi gereken bir sağlık sorununun habercisi olabilir.
Ancak araştırmacılar, gündüz uykusu verilerinin belirli hastalıkların ne kadar güvenilir bir habercisi olabileceğini anlamak için daha fazla çalışmaya ihtiyaç olduğunu belirtiyor.
Üniversitedeyken çeşitli kültür sanat yayınlarında görev aldıktan sonra popüler bilim kitapları çevirmeye başladı. 2019'da dış haber editörlüğü ile medyaya girerek gazetecilik hayatına başladı. Koronavirüs pandemisi mesleki yönelimi için önemli bir dönüm noktası oldu. Pandemiyle birlikte sağlık ve bilim haberciliği, sonrasında teknoloji haberciliği yaparak mesleğine devam etti. Halihazırda çeşitli mecralarda bilim ve teknoloji haberleri/yazıları yazıyor.