Venezuela, Japonya Ve ABD: Art Arda Meydana Gelen Depremler Bağlantılı Olabilir Mi?

Çarşamba günü Venezuela'da sadece 39 saniye arayla 7.2 ve 7.5 büyüklüğünde ölümcül depremler meydana geldi.

Dünyanın geri kalanı, daha Venezuela'da yaşananları öğrenmeye çalışırken, 24 saatten kısa bir süre içinde ABD ve Japonya'yı da güçlü depremler vurdu. Pasifik saatiyle sabah 8.10'da Kuzey Kaliforniya'da 5.6 büyüklüğünde bir sarsıntı kaydedilirken, Japonya kıyılarında da 6.9 büyüklüğünde bir deprem meydana geldi.

Kısa bir süre içinde bu kadar büyük depremin peşi sıra yaşanması kamuoyunu korkutacak derecede sıra dışı görünüyor, ancak uzmanlara göre bu sarsıntıların birbiriyle ilişkili olduğuna dair bir kanıt yok.

Venezuela'da art arda iki deprem tesadüf mü?

Venezuela'da yaşanan çifte depremlere, 2023'te Kahramanmaraş ve Hatay'da kısa aralıklarla meydana gelen iki büyük sarsıntıdan aşinayız.

Bu hafta art arda gelen ölümcül depremler, Venezuela'nın başkenti Karakas'ta ve çevresinde binaları yerle bir etti. Yaklaşık 1500 kişi yaralandı ve binlerce kişinin kayıp olduğu bildirildi. Yetkililer, en ağır hasar ve can kayıplarının başkentin kuzeyindeki La Guaira kıyı bölgesinde yaşandığını belirtiyor.

Çok kısa aralıklarla birbirine yakın bölgeleri vuran bu tür depremlere genelde "doublet" (deprem çifti) adı veriliyor.

Bunlar tesadüfi olmaktan öte, karmaşık fay yapılarında görülebilen ve birbirini tetikleyebilen deprem türleri. İlk depremin şiddeti bu gibi durumlarda ikincisini başlatabiliyor.

İTÜ Avrasya Yer Bilimleri Enstitüsü'nden Dr. Ömer Kamacı, "Venezuela’da art arda meydana gelen M5’ten büyük depremler, bilimsel olarak yerel tetikleme olasılığı açısından ciddiye alınabilir. Çünkü birbirine yakın fay segmentlerinde gerçekleşen depremler, ilk kırılmanın çevredeki gerilme alanını değiştirmesiyle komşu bir segmenti ya da zaten kırılmaya yakın bir fay parçasını harekete geçirebilir" dedi.

WIRED Türkiye'ye konuşan jeolog, "Bu mekanizma, statik gerilme transferi olarak bilinir ve özellikle aynı tektonik kuşak içinde, kısa zaman aralıklarıyla gelişen deprem çiftlerinde anlamlıdır. 2023 Kahramanmaraş depremleri buna örnek olarak gösterilebilir" diye de ekledi.

Venezuela'nın karmaşık levha yapısı

Depremlerin çoğu, tektonik plakaların buluştuğu levha sınırlarında meydana geliyor. İlk belirlemelere göre, bu haftaki Venezuela deprem çiftine de Karayip ve Güney Amerika tektonik plakalarının birleştiği noktadaki kırılma neden oldu.

Venezuela'nın kuzeyinde yer alan Karayip levhası, Güney Amerika levhasına göre yılda ortalama 2 cm hızla doğuya doğru hareket ediyor.

Amerikan Jeofizik Birliği'ne göre, buradaki levha sınırında, kaya parçalarının fay hattına paralel olarak yatay şekilde kaydığı bir "doğrultu atımlı fay" (transform fay diye de bilinir) mevcut. Oca-Ancón veya El Pilar fayı olarak bilinen bu fay, Venezuela'nın kuzey kıyısı boyunca uzanıyor ve kuzeybatıda Venezuela'nın altından kuzeydoğu-güneybatı yönünde uzanan Bonocó fayı ile birleşiyor.

Kuruma göre, son depremlerin her ikisi de bu birleşme noktasında, muhtemelen doğu-batı yönlü Oca-Alcón/El Pilar fayı üzerinde meydana geldi.

Bu kavşakta veya yakınlarında daha önce de büyük depremler meydana gelmişti. Örneğin, 1900 yılında Karakas yakınlarında 7.7 büyüklüğünde bir deprem olmuştu ve son yüzyılda 6'dan büyük yedi deprem kayda geçti. Ancak son depremler, 1900 yılındaki olaydan bu yana bölgeyi etkileyen en büyük depremler oldu.

"Üç farklı bölgedeki depremler bağlantılı değil"

Öte yandan Venezuela, Kaliforniya ve Japonya olmak üzere geniş bir alanda birbirine yakın zamanlarda meydana gelen depremlerin ilişkili olduğunu düşündürecek bir kanıt mevcut değil.

Dr. Kamacı, "Venezuela, Kaliforniya ve Japonya birbirinden binlerce kilometre uzaktaki -Venezuela ile Kaliforniya arasında kuş uçuşu mesafe 5 bin kilometreden fazla- farklı levha sınırı sistemleri üzerinde yer alır" ifadelerini kullandı:

"Uzak mesafeli depremler, sismik dalgalar vesilesiyle teorik olarak dinamik tetikleme yaratabilir, ancak bunun 5'ten büyük ve bağımsız depremleri başlatması nadirdir ve yalnızca zamanlama benzerliğiyle kanıtlanamaz."

Bilim insanı, depremlerin meydana geldiği bu bölgelerin fay yapıları açısından da birbirinden farklı olduğunu vurguluyor. Buna göre, Japonya klasik bir dalma-batma zonu (daha yoğun olan levhanın diğerinin altına daldığı yapı) örneğiyken Kaliforniya'da yukarıda da bahsi geçen transform faylanma daha belirgin.

Marmara Denizi'ndeki olası büyük depremin meydana gelmesi beklenen fay da bir transform faylanma örneği. Uzmanlara göre, bu beklenen deprem Kuzey Anadolu Fayı'nın Marmara Denizi içinden geçen kuzey kolu üzerinde meydana gelecek ve bu fayın ana hareket mekanizması "sağ yanal doğrultu atımlı" yapıda.

Ancak Pasifik Bölgesi'nde meydana gelen son sarsıntıların Marmara ile de ilgisi yok. Zira Marmara Bölgesi son sarsıntıların yaşandığı ülkelere çok daha uzak.

Pasifik Ateş Çemberi

Japonya ve Kaliforniya, Pasifik Ateş Çemberi içinde yer alan iki önemli bölge. Pasifik Okyanusu'nu yaklaşık 40 bin kilometrelik bir yay şeklinde çevreleyen bu çember, dünyanın en aktif deprem ve volkan kuşağı. Burada Pasifik Levhası, çevresindeki birçok levhayla etkileşim halinde. Bu nedenle dünya çapında depremlerin yaklaşık yüzde 90'ı burada meydana geliyor ve aktif volkanlarının yaklaşık yüzde 75'i bu kuşak üzerinde yer alıyor.

Bu aynı zamanda, son günlerde meydana gelen depremlerin zamanlamasının tesadüfi olma ihtimalini de güçlendiren olgulardan biri.

Dr. Kamacı, "Dünyadaki her 10 depremden 9’u, aktif volkanların da yaklaşık 4’te 3’ü Pasifik Ateş Çemberi’nde. Bu bölgede her gün 4 ila 5 büyüklüğünde bir deprem olma olasılığı yüzde 99.999999 kadar" dedi:

"5 ila 6 büyüklükte deprem olasılığı yüzde 96; 6 ila 7 arası ise yüzde 28 ihtimal. Yani, ateş çemberi içerisinde herhangi bir yerde 5 ila 6 büyüklüğünde deprem olması neredeyse kesin. Bu büyüklüklerde yılda binden fazla deprem gerçekleşiyor."

Kamacı'ya göre, Venezuela, Japonya ve Kaliforniya'daki depremler zincirleme etki izlenimi yaratsa da, gerçekte 7 üzeri herhangi bir depremin ardından Ateş Çemberi’nde bir yerlerde 5 büyüklüğüne yakın depremler tamamen bağımsız şekilde oluşabilir. Zira bu bölgede depremler zaten sıklıkla meydana geliyor.

Venezuela, Ateş Çemberi'nde mi?

Depremlerin ardından sosyal medyada paylaşılan bazı haritalarda Venezuela'nın Pasifik Ateş Çemberi içindeymiş gibi işaretlendiği de görüldü.

Ancak ateş çemberinin bu bölümünü Güney Amerika'nın batı kıyısı (Şili, Peru, Ekvador ve Kolombiya'nın Pasifik kıyıları) oluşturuyor. Venezuela'nın deprem bölgesi ise kuzeyde, Karayip Denizi kıyısında. Yani bu bölge söz konusu çember içinde yer almıyor.

Yine de Venezuela'nın batısında, Kolombiya sınırına yakın bölgelerdeki And Dağları boyunca Pasifik levha etkileşimlerinin dolaylı jeolojik etkileri hissedilebiliyor. Ancak ülkenin en aktif deprem kuşağı ve son depremlerin meydana geldiği kuzey kıyısı burada değil.

Bu nedenle jeoloji literatüründe Venezuela, Japonya veya Şili gibi "Pasifik Ateş Çemberi ülkesi" olarak sınıflandırılmıyor.