Klasik Zeka Testini Çözen Arılar Bilim İnsanlarını Şaşırttı

Bombus arılarının, daha önce yalnızca insanlar ve büyük beyinli hayvanlara özgü olduğu düşünülen bir bilişsel yeteneğe sahip olabileceği ortaya çıktı. Yeni bir araştırmada arılar, daha önce hiç karşılaşmadıkları bir zeka problemini kendilerine öğretilmeden çözmeyi başardı.

Araştırmacılar, bulgunun kendiliğinden problem çözme yeteneğinin yalnızca büyük beyinli omurgalılara özgü olduğu yönündeki uzun süredir kabul gören görüşe meydan okuduğunu belirtiyor.

Şempanzelerin klasik testine benzer deney

Hakemli bilimsel dergi Science'ta yayımlanan araştırma, psikolog Wolfgang Köhler'in yaklaşık 100 yıl önce şempanzeler üzerinde gerçekleştirdiği ünlü "kutu ve muz" deneyinden ilham aldı. Bu deneyde şempanzeler, tavandan sarkan muza ulaşabilmek için kutuları üst üste dizerek daha önce öğrenmedikleri bir çözüm geliştirmişti.

Yeni araştırmada ise benzer bir problem bombus arılarına sunuldu.

Topu yuvarlayıp üzerine çıktılar

Araştırmacılar önce bombus arılarına mavi renkli yapay bir çiçeğin ödül içerdiğini öğretti. Daha sonra bu çiçek, şeffaf deney düzeneğinin tavanına taşındı ve arıların doğrudan ulaşamayacağı bir konuma yerleştirildi.

Çiçeğe ulaşabilmek için arıların tamamen yeni bir çözüm geliştirmesi gerekiyordu.

Başarılı olan arılar, yerde bulunan küçük bir topu çiçeğin tam altına kadar yuvarladı, ardından topun üzerine çıkarak ödüle ulaşmayı başardı. Araştırmacılar, arılara daha önce topu bu amaçla kullanmaları yönünde hiçbir eğitim verilmediğini vurguladı.

Çalışmanın kıdemli yazarı Olli Loukola, basın bildirisinde, "Bu, klasik kutu ve muz probleminin böceklerdeki karşılığı. Hayvanın önce nesnenin yerini değiştirebileceğini, ardından onu ulaşamadığı hedefe erişmek için araç olarak kullanabileceğini fark etmesi gerekiyor" dedi.

Davranış tesadüf değildi

Araştırmacılar, arıların yalnızca iki bilgiyi önceden öğrendiğini belirtti: Mavi çiçeğin ödül içerdiği ve küçük topun hareket ettirilebilen zararsız bir nesne olduğu. Buna rağmen deney sırasında birçok arı bu iki bilgiyi daha önce hiç karşılaşmadıkları yeni bir durumda birleştirerek çözüm geliştirdi.

Araştırmacılar ayrıca davranışın tesadüfi olmadığını gösterebilmek için çeşitli kontrol deneyleri yaptı. Bazı deneylerde çiçek, arılar topu hareket ettirirken tamamen görüş alanının dışına çıkarıldı. Böylece arılar yalnızca gördükleri hedefe doğru ilerleyemedi.

Buna rağmen birçok arı topu doğru noktaya taşımayı başardı. Araştırmacılar bunun rastgele hareket, oyun davranışı ya da basit deneme-yanılma ile açıklanamayacağını belirtiyor.

Küçük beyin, büyük esneklik

Deneyi izleyen araştırmacılar da arıların davranışından etkilendiklerini söyledi.

Çalışmanın ortak yazarlarından ve Helsinki Üniversitesi'nden Türk bilim insanı Ece Nur Akmeşe, "Bir an yönsüz biçimde etrafı keşfediyor gibi görünen arı, bir sonraki anda çözüme doğrudan götüren son derece verimli bir hareket dizisi gerçekleştiriyor. Bunu izlemek gerçekten büyüleyiciydi" dedi.

Arılar düşündüğümüzden daha zeki olabilir

Son yıllarda yapılan araştırmalar bombus arılarının küçük beyinlerine rağmen gelişmiş bilişsel yeteneklere sahip olabileceğini ortaya koyuyor.

Daha önceki çalışmalar, arıların birbirlerinden araç kullanımını öğrenebildiğini, bulmaca benzeri görevleri çözebildiğini, iş birliği yapabildiğini ve değişen koşullara uyum sağlayabildiğini göstermişti.

Öte yandan, araştırmacılar, yeni bulguların arıların insanlar gibi düşündüğü ya da insan benzeri bilince sahip olduğu anlamına gelmediğini vurguluyor.

Loukola, "Arıların insanlar gibi düşündüğünü iddia etmiyoruz. Ancak bulgularımız, çok küçük beyinlerin bile yeni problemler karşısında esnek çözümler üretebildiğini gösteriyor. Bunun nasıl gerçekleştiğini ise daha yeni anlamaya başlıyoruz" dedi.

Araştırmacılara göre çalışma, kendiliğinden ve hedef odaklı problem çözme yeteneğinin yalnızca omurgalı hayvanlara özgü olmayabileceğini, böceklerin de bu alanda sanılandan çok daha gelişmiş bilişsel kapasitelere sahip olabileceğini ortaya koyuyor.