E. Can Özer
İklim
4 Kasım 2026 18:33

İstanbul’un Bir Sonraki Selinde Su Nereye Gidecek?

İstanbul’un sel karşısındaki en kırılgan yerleri arasında üzeri kapatılmış dereler ve suyun geçişini daraltan yapılar var. Prof. Dr. Mikdat Kadıoğlu’na göre hazırlık, bu noktaları izleyen sensörlerden başlayıp taşkın alanlarında verilecek yapı ruhsatlarına kadar uzanıyor.

İstanbul’un Bir Sonraki Selinde Su Nereye Gidecek?

Görsel: NurPhoto / gettyimages

Haberlerimizi Google'da Takip Edin

Tıklayın, gelişmelerden anında haberdar olmak için tercih edilen kaynaklarınıza ekleyin.

Google

İstanbul’un bazı caddeleri, meydanları ve mahalleleri aslında görünmeyen su yollarının üzerinde duruyor. Üzeri kapatılan dere gözden kayboluyor ancak yağmuru toplamayı bırakmıyor. Şiddetli bir sağanakta su, asfaltın altındaki eski topografyayı izleyerek alt geçitlere, bodrumlara ve alçak kesimlere ulaşıyor.


Bir sonraki selin nerede hasar yaratacağını anlamak için önce kentin görünmeyen derelerine bakmak gerekiyor.


İTÜ İklim Bilimi ve Meteoroloji Mühendisliği Bölümü öğretim üyesi Prof. Dr. Mikdat Kadıoğlu’na İstanbul’un sel karşısındaki en kırılgan noktalarını sorduğumuzda ilk işaret ettiği yerler arasında bu dereler var. 2023 tarihli Marmara Havzası Taşkın Yönetim Planı, havza genelindeki risk sıralamasında Fatih İlçeiçi Deresi’ni beşinci, Esenler, Güngören ve Bakırköy’ü kapsayan Bakırköy İlçeiçi Deresi 1’i altıncı sıraya koyuyor. Her ikisi için de açık kanal bulunmadığı belirtiliyor; drenajın gözden geçirilmesi, yenilenmesi veya kapalı bölümün açılması öneriliyor.


Ekim ortasındaki sel, İstanbul’un bu coğrafyasını yeniden gündeme getirdi. İBB’nin 19 Ekim tarihli açıklamasında Sarıyer ve Şile’de çamur ve moloz kaldırıldığı, ev ve iş yerlerinden su tahliye edildiği, hasarlı yolların onarıldığı bildiriliyordu. Bu işlemler sokakları yeniden kullanılabilir hale getiriyor. Bir sonraki sağanakta aynı yerlerin su altında kalma ihtimalini azaltmak içinse suyun oraya nasıl geldiğine ve nereden geçemediğine bakmak gerekiyor.


Fotoğraf: Burak Kara / gettyimages

Kadıoğlu, meteoroloji ve afet yönetimi alanında Türkiye’nin en tanınan akademisyenlerinden. Afet Yönetimi: Beklenilmeyeni Beklemek, En Kötüsünü Yönetmek kitabının yazarı; yayınları arasında kentlerde sel riskinin azaltılması üzerine çalışmalar da var. WIRED Türkiye’ye verdiği yanıtlarda, İstanbul’un hazırlığını Marmara Havzası için hazırlanmış taşkın ve kuraklık planları üzerinden değerlendiriyor. Önerileri, kentin bir sonraki yağışa hazırlanırken kullanabileceği somut bir iş listesi sunuyor.


Bu listenin ilk sırasında su yollarına yer açmak var. Kadıoğlu’nun aktardığına göre taşkın planında, açık kanalı bulunmadığı için drenajının yenilenmesi ya da kapatılmış bölümünün açılması önerilen 17 derenin 14’ü İstanbul’da. Sorun, üzeri kapatılmış derelerle de sınırlı kalmıyor. Kağıthane, Alibey ve Ayazağa dereleri planın ‘çok yüksek’ risk grubunda yer alıyor. Kağıthane Deresi üzerinde 37, Tavukçu Deresi üzerinde 44 geçiş yapısının taşkın debilerini geçirecek biçimde yenilenmesi isteniyor. Yetersiz bir köprü veya suyu yolun altından geçiren bir menfez, suyun önünde kabarmasına ve yatağından taşmasına yol açabiliyor.


Dere çevresindeki yapılaşma, bu taşmanın sonuçlarını ağırlaştırıyor. Kadıoğlu, Haramidere çevresindeki sanayi alanlarını örnek veriyor: Dere, aşırı yağışta ihtiyaç duyduğu taşkın alanında iş yerleri ve konutlarla karşılaşıyor. Alt geçitler, tüneller, metro girişleri ve bodrum katlar da suyun toplanabildiği düşük kotlar nedeniyle dikkatle ele alınmalı. Okul ve hastane gibi hızlı tahliyenin güç olduğu yerlerde tehlikeyi değerlendirirken içerideki insanların hareket imkanını da hesaba katmak gerekiyor.


“Toprak, orman ve tarla betona, asfalta ve çatıya dönüştükçe yağmur suyu toprağa sızmıyor; dereler kapatılıyor, daraltılıyor ya da yatakları yapılaşmaya açılıyor” diyor Kadıoğlu. Yağışın ne kadar güçlü olduğu kadar, düştüğü yerde suyun önüne ne çıktığı da önem taşıyor.



Sular yükseldiğinde kim karar verecek


İstanbul’un bir sonraki sağanağa hazırlanması için bu noktaları ölçümlerle izlemesi gerekiyor. Kadıoğlu, radarlarla takip edilen sağanak hücreleri ve istasyonlarda ölçülen yağış şiddetinin, yerdeki koşullarla birlikte değerlendirilmesini öneriyor. Derelerdeki su seviyesi, toprağın önceki yağışlardan ne kadar ıslak olduğu ve kanalların doluluğu bu değerlendirmenin parçaları. Alt geçitlerdeki sensörler ve pompaların çalışma bilgisi de izlemeye katılmalı. Kıyı mahallelerinde deniz seviyesi ve fırtına koşulları ayrıca önem taşıyor.


İSKİ’nin 2025 Kamu Hizmet Envanteri, İstanbul Taşkın Erken Uyarı Sisteminin Kurulması ve İzlenmesi başlığı altında yıl boyunca veri işlendiğini kaydediyor. Bu kayıt, kentteki mevcut çalışmayı gösteriyor. Ancak sistemin bugün hangi dereleri kapsadığını ve son selde hangi uyarının hangi müdahaleye dönüştüğünü belirlemek için daha ayrıntılı veriye ihtiyaç var.


Fakat bir alt geçitteki su seviyesini ekranda görmekle oraya araç girişini durdurmak arasında verilmesi gereken bir karar var. Kadıoğlu bu bağlantıya özellikle dikkat çekiyor: “Ama veri tek başına kimseyi korumaz; önemli olan verinin karara dönüşmesidir.”


Önerisi, her riskli nokta için ölçüm değerlerine bağlı müdahaleleri önceden belirlemek. Yağış belli bir düzeye ulaştığında ekipler hazırlanmalı; deredeki su belirlenen seviyeye geldiğinde ilgili alt geçit kapatılmalı; yükselme sürerse belirli sokaklar boşaltılmalı. Bu kararları kimin vereceği de yağış başlamadan belli olmalı. Tahliye güzergahları tatbikatla sınanmalı, uyarılar etkilenecek insanlara konumlarına uygun ve anlaşılır biçimde ulaşmalı.


Bu yaklaşım, afet teknolojilerini değerlendirirken sorulacak soruları da değiştiriyor. Kurulan sistemin kaç ölçüm ürettiği kadar, o ölçüm sayesinde hangi yolun zamanında kapatıldığı, hangi sokaktaki insanların güvenli yere ulaşabildiği de izlenebilir. Kadıoğlu’nun önerisinde sensör, tahmin ve tahliye aynı hazırlığın birbirine bağlı parçaları. Uyarının kazandırabileceği süre olaydan olaya değişse de o sürenin nasıl kullanılacağı önceden çalışılabilir.


Suyu yerleşimden uzak tutmak içinse akışı daha yukarıdan yönetmek gerekiyor. Kadıoğlu, taşkın planında Ayazağa Deresi’nin yukarısındaki İkinci Mahmut, Valide Sultan ve Topuzlu göletlerinin taşkın amacıyla işletilmesinin önerildiğini aktarıyor. Uygun yerlerde taşkın suyunu geçici olarak tutan sel kapanlarıyla suyun bir bölümünün yerleşime ulaşmadan tutulması da seçenekler arasında. Dere yataklarının bakımı ve geçişlerin yenilenmesi, yukarı havzada akışı yavaşlatan önlemlerle birlikte düşünülmeli.


Mahalle içinde aynı işin bir bölümünü su tutan parklar, yağmur bahçeleri, geçirimli kaplamalar ve yeşil çatılar üstlenebilir. Amaç, yağmur suyunun tamamının aynı anda kanallara yüklenmesini önlemek. Bu alanların nerede bulunacağı ve ne kadar su tutacağı, çevreden gelecek akışa göre hesaplanmalı.


Kadıoğlu’nun örnek gösterdiği Kopenhag’daki Enghaveparken, bu fikrin nasıl çalıştığını gösteriyor. Parkın yeraltı deposu, alçaltılmış alanları ve çevresindeki set toplam 22.600 metreküp yağmur suyu tutabilecek biçimde tasarlanmış. Aşırı yağışta kapılar kapanıyor, park geçici olarak su depoluyor. Kanal sisteminde yeniden yer açıldığında su kontrollü biçimde boşaltılıyor; park temizlendikten sonra kullanıma dönüyor. Rotterdam’daki Benthemplein su meydanı da gündelik kullanımının yanında 1.800 metreküplük depolama kapasitesine sahip. Suyun birikeceği yer, çevredeki yapılara zarar vermesini azaltacak biçimde önceden seçiliyor.


Yağmur suyunun yeniden kullanılması, taşkın önlemlerini kuraklığa hazırlıkla da buluşturuyor. Enghaveparken’da günlük yağışlardan ayrı bir sistemle biriktirilen su, ağaçların sulanmasında ve sokak temizleme araçlarında kullanılabiliyor. Kadıoğlu’nun taşkın ve kuraklık planlarını birlikte ele almasının nedeni de bu: “İstanbul aynı anda hem fazla hem az suyla mücadele ediyor.” Uygun biçimde toplanan veya toprağa sızdırılan yağmur suyu, taşkın sırasında yükü azaltırken kurak dönem için de yarar sağlayabilir. Depolama ve yeniden kullanımın, suyun niteliğine ve yerel koşullara göre planlanması gerekiyor.



Uygulama biçimi önemli


İstanbul için bu örneklerden alınacak dersin uygulama biçimiyle de ilgisi var. Kadıoğlu, “İşi başaran, planı bütçesi, takvimi ve sorumlusuyla birlikte ilan edip yıllarca sürdüren kentler” diyor. Marmara Havzası Taşkın Yönetim Planı’nda 1.112 tedbir bulunuyor. İstanbul için önerilen birçok yapısal işin takvimi 2023–2025 olarak verilmiş. Tavukçu Deresi üzerindeki geçişler için İstanbul Büyükşehir Belediyesi, TCDD ve Karayolları Genel Müdürlüğüne ayrı işler tanımlanmış. Hazırlığın ne durumda olduğunu anlayabilmek için bu işlerin hangilerinin tamamlandığını, hangilerinin beklediğini de bilmek gerekiyor.


Kadıoğlu, son selin sonuçlarından hareketle tedbirlerin yeterince uygulanmadığı görüşünde; tamamlanan işlerin sahada ölçülmesini, uygulamanın düzenli izlenmesini ve kamuoyuna açıklanmasını istiyor. Böyle bir bilanço, yeni yatırım duyurularıyla geçmişte takvime alınan işleri birlikte değerlendirmeyi sağlayabilir.


Bugün atılacak tek adımı seçmesini istediğimizde, “Dere yataklarında ve taşkın alanlarında yeni yapılaşmayı hemen durdururdum” yanıtını veriyor. Taşkın tehlike haritalarının imar planlarına bağlanmasını ve ruhsat verirken esas alınmasını öneriyor. Böylece kentin zaten bildiği risklere yeni konutlar ve iş yerleri eklenmesi önlenebilir.


“Yeni bir yapıyı taşkın alanına koymamak, onu yıllar sonra milyarlar harcayarak oradan kaldırmaktan ya da önüne duvar örmekten her zaman daha akıllıcadır” diyor Kadıoğlu.


İstanbul’un bir sonraki seline hazırlık, suyun yükselebileceği yerleri ölçerken o yerlere neyin yapılacağına karar vermeyi de gerektiriyor. Kapatılmış bir derenin güzergahı, güçlü bir sağanakta yeniden su yolu haline gelebilir. O suyun bir depolama alanına mı, bir alt geçide mi, yeni yapılmış bir binaya mı ulaşacağını bugün verilen kararlar etkileyecek. Kadıoğlu’nun önerdiği hazırlığın bir kısmı, henüz yağmur yokken ruhsat masasında başlıyor.


Antikitenin kadim dillerinden dijitalin kodlarına uzanan disiplinlerarası bir köprüden geçmekte. WIRED Türkiye ile teknolojiyi sorunsallaştırırken, yedi sanatı yanına alarak öğrenmenin ve paylaşmanın peşinden gidiyor. 98 model, Boğaziçili.

E. Can Özer

DAHA FAZLASI

Sorun Kutup Ayılarından İbaret Olmamalı

Sıfır Atık Başkanı Samed Ağırbaş, sürdürülebilirlik konusunda sahadaki gündem ile uluslararası söylem arasında büyük bir fark olduğunu düşünüyor. Atılan bombaların çevreye etkisinin kutup ayılarının geleceği kadar konuşulmadığına dikkat çekiyor.

Kenar Süsü Yerine Ölçeklendirme

Türkiye’de iklim teknolojileri yatırımı, sürdürülebilirlik raporlarının kenar süsü olmaktan çıkıp kendi başına bir yatırım alanı haline geliyor. Ancak regülasyon ve hibe ile farklı bir boyuta evrilmesi gerekiyor.

Gezegeni Yeniden Kodlamak

İklim krizinin çözümü tek bir teknolojiye ya da mucizevi bir buluşa bağlı değil. Yeşil hidrojen, karbon yakalama, yapay zeka ve sünger şehirler büyük dönüşümün parçaları. Ancak gezegeni yeniden tasarlamak için sınırsız tüketim üzerine kurulu sistemi değiştirmek gerekiyor.

Arktik’te Kış Geç Kalıyor: Deniz Buzunun Takvimi Yedi Buçuk Gün Kaydı

Arktik’te deniz buzunun erime dönemi 1979’dan bu yana ortalama 7,5 gün uzadı. Sonbaharda geç oluşan buzun kalınlaşmak için daha az zamanı kalıyor ve örtü bir sonraki yaza daha kırılgan giriyor.