Türkiye’nin Bilim Hafızasında İz Bırakanlar

Türkiye’nin son 200 yıllık yolculuğunda bıraktıkları izler sayesinde düşünce ve üretim hafızasını şekillendirerek yol gösteren çok değerli bilim insanları bulunuyor. Bir ömür yaptıkları çalışmalar ile kimi bir hastalığı tanımladı, kimi matematik dilinde kendine yer açtı, kimi ise yakın tarihte yaşadığımız ‘insanlığın en karanlık dönemlerinden’ biri olan pandemide bir ışık yakarak isimlerini ölümsüzleştirmeyi başardı.

Bilim tarihi çoğu zaman düz bir kronolojiyle yalnızca keşifler ve tarihler üzerinden anlatılır. Oysa Türkiye’nin son 200 yıllık bilim serüveni dönüm noktaları barındırıyor. WIRED Türkiye olarak geçmişin devam eden çizgisinin üzerindeki önemli durakları hatırlamak isterken, yakın gelecekte yeni duraklar eklemenin umudunu taşıyoruz. 

Salih Zeki (1864-1921)

1900

BİLİM TARİHÇİLİĞİNİ BAŞLATTI

Matematik ve astronomi bilgini. Kaleme aldığı eseri ‘Âsâr-ı Bâkiye’ (Kalıcı Eserler), Osmanlı’da bilim tarihi yazıcılığının en önemli örneklerinden biridir. Kitapta Antik Yunan, İslam dünyası ve diğer uygarlıklardaki bilim insanlarının çalışmalarına yer verdi. İstanbul Üniversitesi'nin ilk Matematik, Fizik ve Astronomi bölümlerini kurdu. 

Safiye Ali (1891-1952)

1923

İLK KADIN HEKİM

Türkiye’nin ilk kadın doktoru olmanın yanı sıra toplumsal dönüşüm tarihine de adını yazdırdı. Anne ve çocuk sağlığı alanındaki çalışmaları, ‘eşit işe eşit ücret’ konusundaki tavrı ve kadınların kamusal hayattaki varlığı için verdiği mücadeleyle, hekimliği bir meslekten daha büyük bir toplumsal mücadeleye dönüştürdü.

Hulusi Behçet (1889-1948)

1937

HASTALIĞA ADINI VERDİ

Kendi adıyla anılan hastalığı tanımlayarak dünya tıp literatürüne girdi. Vücudun farklı bölgelerindeki iltihapların benzerliklerini ortaya koyarak, ‘çok disiplinli hastalık’ tanımını geliştirdi.

Cahit Arf (1910-1997)

1941

CEBİRDE İZ BIRAKTI

Türkiye’de matematiğin gelişmesine büyük katkı sağladı. Arf Değişmezi, Arf Halkaları ve Arf Kapanışı kavramları ile uluslararası üne kavuştu.

Behram Kurşunoğlu (1922-2003)

1953

ALANLARI BİRLEŞTİRDİ

Teorik fizik ile bilim diplomasisini aynı çizgide buluşturdu. Princeton’da Einstein ile Birleşik Alan Teorisi üzerine görüşmeler gerçekleştirdi. Einstein’la kurduğu entelektüel temas ve Nobel ölçeğinde bilim insanlarını bir araya getiren Coral Gables Konferanslarını kurdu.

Feza Gürsey (1921-1992)

1964

PARÇACIK FİZİKTE GELİŞİM

Türkiye’nin en önemli teorik fizikçilerden biri. SU(6) simetrisi ve chiral model çalışmalarıyla parçacık fiziğinde modern kuark teorisinin gelişmesine katkıda bulundu.

Oktay Sinanoğlu (1935-2015)

1961

KUANTUM KİMYASINA ANLAM KATTI

Kuantum kimyasının karmaşık problemlerini daha işlenebilir hale getirerek alanında kalıcı bir iz bıraktı. Ayrıca Yale Üniversitesi tarihinin en genç kimya profesörü ünvanını taşıyor.

Gazi Yaşargil (1925-2025)

1967

BEYİN CERRAHİSİNİ MODERNLEŞTİRDİ

Beyin cerrahisinin sınırlarını mikrocerrahi teknikleriyle yeniden tanımladı. Geliştirdiği yaklaşım, daha önce ulaşılamaz görülen bölgelerin ameliyat edilebilir hale gelmesini olanak vererek milyonlarca hayatın kurtulmasını sağladı.

Dilhan Eryurt (1926-2012)

1969

UZAY ARAŞTIRMALARINDA ÖNEMLİ ROL

Güneş’in geçmişine ilişkin hesaplamalarıyla uzay araştırmalarında merkezi bir rol oynadı. Apollo programına katkısı nedeniyle NASA Apollo Başarı Ödülü aldı. ODTÜ’de Astrofizik Bölümü'nü kurdu.

Aziz Sancar (1946- )

1983

KANSER ÇÖZÜMÜNE BİR ADIM DAHA

DNA hasarının nasıl onarıldığını açıklayan çalışmalarıyla modern biyolojinin ve kanser araştırmalarının temel taşlarından birini kurdu. 2015 Nobel Kimya Ödülü ile Türkiye’nin bilim alanındaki tek nobelini almayı başardı.

Gökhan Hotamışlıgil (1962- )

1993

ORTAK NOKTAYI KEŞFETTİ

Obezite, diyabet ve metabolik hastalıkların arkasındaki iltihabi yapıları açıklayarak tıp dünyasında yeni bir pencere açtı. Diyabetten yağlı karaciğere kadar birçok hastalığın temelinde Lipokin moleküllerinin rol oynadığını ortaya koydu.

Erdal Arıkan (1958- )

2008

5G’NİN PAYDAŞI

Kutupsal Kodları keşfederek modern iletişimde çığır açtı. Bu kodlar, 5G ve telekomünikasyon sistemlerinin temelini oluşturuyor.

Canan Dağdeviren (1985- )

2014

GİYİLEBİLİR TEKNOLOJİ DEVRİMİ

Elektroniği insan bedenine uyum sağlayan bir teknolojiye dönüştürerek tıp ile mühendislik arasında bir bağ kurdu. Vücuda implante edilebilen, esnek ve biyouyumlu elektronik cihazlar geliştiriyor. Kalp atışından beyin dalgalarına kadar vücudun mekanik enerjisini elektrik sinyallerine dönüştüren piezoelektrik cihazlar tasarladı.

Feryal Özel (1975- )

2019

KARA DELİĞİN EN NET GÖRSELİ

Nötron yıldızları ve kara deliklerin fiziksel özelliklerini araştıran bir astrofizikçi. 10 Nisan 2019'da dünyaya duyurulan ilk kara delik fotoğrafının elde edilmesini sağlayan ‘Event Horizon Telescope’ (Olay Ufku Teleskobu) ekibinin liderlerinden.

Uğur Şahin (1965- ) & Özlem Türeci (1967- )

2020

AŞIDA YENİ BİR YOL

Pandeminin en kritik anında bilimin hızının ve hazırlığının ne kadar belirleyici olabileceğini göstererek dünyaya umudu aşıladılar. Geliştirdikleri mRNA teknolojisiyle virüsler, kanser ve diğer genetik hastalıklar ile mücadelede yeni bir kapı araladılar.