Matematiksel Engel Ortaya Kondu: Zaman Yolculuğu Birçok Evrende İmkansız Olabilir
Yeni araştırmaya göre, belirli matematiksel koşulları sağlayan evrenlerde zaman içinde yalnızca ileri yönde hareket etmek mümkün. Bir parçacık ya da zaman yolcusu, ne kadar uzun bir yol kat ederse etsin başladığı ana geri dönemez.
Görsel: gremlin/gettyimages
Zamanda yolculuk, bilim dünyasının uzun yıllardır tartıştığı konulardan biri. Solucan deliklerinden kara deliklere kadar pek çok teorik model, geçmişe dönmenin fiziksel olarak mümkün olup olmadığını sorguluyor. Yeni bir araştırma ise belirli bir evren sınıfında zamanda yolculuğunun matematiksel olarak imkansız olabileceğine işaret ediyor.
Çin'deki Jinan Üniversitesi'nden fizikçi Hongsheng Zhang tarafından yürütülen ve henüz hakem değerlendirmesinden geçmeyen çalışma, uzay-zamanda kapalı zaman benzeri eğrilerin (closed timelike curves) oluşmasını engelleyen yeni bir matematiksel ölçüt tanımlıyor.
Normal koşullarda zaman içinde ilerleyen bir cisim, geçmişteki bir ana geri dönemez, ancak Albert Einstein'ın Genel Görelilik'inin bazı matematiksel çözümleri, uzay-zamanın aşırı bükülmesi veya kendi üzerine kıvrılması durumunda bir cismin hem uzayda hem de zamanda ilerleyerek başladığı olay noktasına yeniden ulaşabileceğini öne sürer. İşte bu tür kapalı yörüngelere kapalı zaman benzeri eğriler denir.
Örneğin böyle bir eğri üzerinde hareket edebilen bir astronot, kendi bakış açısından sürekli ileriye doğru zaman geçirirken dışarıdan bakıldığında yolculuğunun başlangıcından daha önceki bir zamana ulaşabilir. Yani kişi kendi zamanını geri sarmış olmasa da uzay-zamanın geometrisi nedeniyle geçmişteki bir olaya geri dönmüş olur. Bu nedenle kapalı zaman benzeri eğriler, bilimkurgu filmlerindeki geçmişe yolculuk fikrinin genel görelilik çerçevesindeki matematiksel karşılıklarından biri olarak kabul ediliyor.
Tek bir matematiksel denklemle zamanda yolculuğa engel
Yeni araştırmada geliştirilen matematiksel ispatın merkezinde ise, ışık benzeri bir yönün zaman içinde ilerleyen bir cismin hareket yönüne dik olamayacağı ilkesi bulunuyor.
Araştırmacıya göre bu basit matematiksel özellik, belirli koşullar altında uzay-zamanda hareket eden bir cismin yolculuğu boyunca sürekli artan bir matematiksel fonksiyon tanımlamayı mümkün kılıyor. Fonksiyonun değeri sürekli arttığı için cismin başlangıçtaki olay noktasına geri dönmesi de matematiksel olarak imkansız hale geliyor.
Başka bir deyişle, bu koşulları sağlayan evrenlerde zaman içinde yalnızca ileri yönde hareket etmek mümkün. Bir parçacık ya da zaman yolcusu, ne kadar uzun bir yol kat ederse etsin başladığı ana geri dönemiyor. Zhang, ScienceAlert'e yaptığı açıklamada, "Bu teoremin ihtiyaç duyduğu şeyin ne kadar az olduğu şaşırtıcı. İspat yalnızca üç satırdan oluşuyor ve yönlerle ilgili tek bir matematiksel gerçeğe dayanıyor" dedi.
Zamanda yolculuğu engelleyen dört farklı yaklaşım
Fizikçiler, geçmişe dönmeyi mümkün kılabilecek kapalı zaman benzeri eğrilerin oluşmasının engelleneceğini göstermek için şimdiye kadar üç temel matematiksel ölçüt ailesinden yararlanıyordu. Bunlardan ilki, zaman fonksiyonu ölçütleri. Buna göre evrendeki her olası hareket boyunca sürekli ileri yönde ilerleyen evrensel bir saat tanımlanabiliyorsa zamanda geriye dönmek mümkün değil.
İkinci yaklaşım, enerji koşullarına dayanıyor. Bu ölçütler, enerji ve kütleçekimin belirli pozitiflik koşullarını karşılamasını gerektiriyor. Zamanda yolculuğu mümkün kılabilecek bazı teorik modellerin ise negatif enerji veya "egzotik madde" gerektirebileceği düşünülüyor. Üçüncü yaklaşım ise uzay-zamanın topolojik yapısını inceliyor. Bu yaklaşımda uzay-zamanın şekli ve bağlantıları, kapalı zaman döngülerinin oluşup oluşamayacağını belirliyor.
Zhang'ın çalışması, bu üç yaklaşıma dördüncü bir ölçüt ekliyor. Yeni yöntem, herhangi bir enerji koşuluna ihtiyaç duymadan, tek bir matematiksel fonksiyon üzerinden kapalı zaman döngülerinin varlığını sınamaya olanak tanıyor.
Zaman döngülerine izin verebilecek iki olasılık
Araştırma, zamanda yolculuğun bütün olası evrenlerde kesinlikle imkansız olduğunu kanıtlamıyor. Bunun yerine, belirli matematiksel koşulları sağlayan uzay-zamanlarda kapalı zaman döngülerinin oluşamayacağını gösteriyor.
Çalışmaya göre bu matematiksel engelin aşılabilmesi için iki olasılık bulunuyor. Bunlardan biri, uzay-zamanın yerel olarak kendi üzerine kıvrılması. Örneğin çok büyük kütleli ve hızlı dönen bir kara deliğin çevresinde uzay-zamanın olağandışı biçimde bükülmesi, teorik olarak kapalı zaman benzeri eğrilerin oluşmasına zemin hazırlayabilir.
İkinci olasılık ise evrenin genel topolojik yapısının kendi üzerine kapanması. Böyle bir durumda uzay-zamanın geometrisi, bir yolculuğun başlangıç noktasına geri dönmesine izin verebilir.
Çalışmanın önemli bir sınırlılığı da var: Matematiksel olarak belirli koşullarda kapalı zaman döngülerinin oluşamayacağını göstermek, doğanın bütün koşullarda bu tür döngülere izin vermediğini kanıtlamıyor. Araştırmacı da evrenin söz konusu matematiksel koşulları gerçekten sağlayıp sağlamadığının henüz bilinmediğini vurguluyor.
Zhang'a göre çalışma, zamanda yolculuğun doğada mümkün olup olmadığı sorusunu yanıtlamaktan ziyade, böyle bir yolculuğun gerçekleşebilmesi için hangi matematiksel koşulların ihlal edilmesi gerektiğini ortaya koyuyor. Araştırma, zamanda yolculuk tartışmalarına yeni bir matematiksel araç eklese de bilimkurgu filmlerindeki gibi geçmişe dönmenin mümkün olup olmadığı sorusu şimdilik yanıtlanmış değil.
Üniversitedeyken çeşitli kültür sanat yayınlarında görev aldıktan sonra popüler bilim kitapları çevirmeye başladı. 2019'da dış haber editörlüğü ile medyaya girerek gazetecilik hayatına başladı. Koronavirüs pandemisi mesleki yönelimi için önemli bir dönüm noktası oldu. Pandemiyle birlikte sağlık ve bilim haberciliği, sonrasında teknoloji haberciliği yaparak mesleğine devam etti. Halihazırda çeşitli mecralarda bilim ve teknoloji haberleri/yazıları yazıyor.