Chatbot'unla Artık Sağlıklı Bir ‘İlişkinin’ Olmadığını Gösteren 5 İşaret

İnsanların üretken yapay zekâya sahip chatbot'larla yaptıkları sohbetlerin yaklaşık %70'i kişisel konularla ilgili. Yalnızca ChatGPT, 2026 yılında haftalık 700 milyondan fazla aktif kullanıcıya ulaşmış durumda. Bazı ruh sağlığı uzmanlarına göre, bu artan popülerlik, geçmişte farklı açılardan ele alınmış olan bir soruya yeni bir boyut kazandırıyor: Bir kişi, yapay zeka destekli bir sohbet robotu ile günlük bir ilişki kurmaya başladığında ne olur?

Bu bağlantı, doğası gereği kötü değil. Bu araçların, klinik gözetim altında kullanıldığında bazı terapötik bağlamlarda yararlı olabileceğine dair kanıtlar bulunuyor. Bununla birlikte, psikologlar da chatbot'un basit bir araç olmaktan çıkıp, bir terapiste, diğer ruh sağlığı uzmanlarına veya hatta kullanıcının kendi yargısına ait olan işlevleri üstlenmeye başladığı bir nokta olup olmadığını sorgulamaya başlamış. Ruhsal bozuklukları olan veya psikolojik açıdan daha savunmasız kişilerde bu geçiş, belirli psikiyatrik semptomları sürdüren veya ağırlaştıran mekanizmaları güçlendirebilir.

İran’daki İsfahan Üniversitesi’nden klinik psikolog Javad Abbasi Jondani’nin hipotezi bu. Journal of Psychopathology and Clinical Science dergisinde yayınlanan bir makalede, araştırmacı, her ne kadar savunmasız kullanıcılar göz önünde bulundurularak ortaya atılmış olsalar da, yapay zekanın günlük yaşamında üstlenmeye başladığı rol üzerine düşünmek isteyen herkes için yararlı bir rehber niteliğinde olan beş uyarı işareti belirlemekte.

1. Chatbot psikoloğun yerini aldığında

Yazarın belirlediği başlıca risklerden biri, profesyonel yardım almada yaşanan gecikme. Chatbotların her zaman ulaşılabilir olması, düşük maliyeti ve empatik üslubu, birçok kişinin bunları duygusal sorunları ele almak için yeterli bir alternatif olarak algılamasına neden olabilir. Ruhsal bozuklukları veya kalıcı semptomları olan kişilerde bu ikame, klinik değerlendirme alana kadar geçen süreyi uzatabilir ve zamanında profesyonel bakımın gecikmesine yol açarak semptomların devam etmesine neden olabilir.

2. Sürekli huzura ihtiyaç duyduğunuzda

Konuşma modelleri, genelleştirilmiş anksiyete ve obsesif-kompulsif bozukluk gibi rahatsızlıklarda yaygın olarak tanımlanan bir psikolojik mekanizma olan aşırı rahatlama arayışını pekiştirebilir. Bu risk, belirsizliği veya duygusal rahatsızlığı gidermek için her şeyin yolunda olduğuna dair teyidi tekrar tekrar aramaktan ibarettir. Sohbet robotları, neredeyse tükenmez bir onay kaynağı haline gelebilir. Bu rahatlama genellikle anında gerçekleşse de, kaygı döngüsünü kırmak yerine, şüphe her ortaya çıktığında tekrar danışma alışkanlığını pekiştirebilir.

3. Yapay zeka diğer insanların yerini aldığında

Bir chatbot ile etkileşim, sosyal kaygısı, düşük özgüven veya yalnızlık hissi olan kişiler için özellikle çekici olabilir; çünkü her zaman ulaşılabilir, yargılamaz ve kullanıcının sohbeti kontrol etmesine olanak tanır. Metinde, bu etkileşimlerin insan ilişkilerinin yerini almaya başladığında, halihazırda çeşitli psikiyatrik bozuklukların bir parçası olan sosyal izolasyon kalıplarını pekiştirebileceği belirtilmekte.

İnsan ilişkileri, anlaşmazlıkları uzlaştırmayı, reddedilmeyi tolere etmeyi, duyguları yorumlamayı ve zorlu konuşmalarla başa çıkmayı gerektirir. Buna karşılık bir chatbot, öngörülebilir ve kontrol edilebilir bir etkileşim sunar; bu, daha rahat olabilir, ancak bu becerileri geliştirmek açısından daha az zorlayıcı da olabilir.

4. Chatbot fikirlerinizi sorgulamak yerine onayladığında

Dördüncü risk, çarpık biliş ve algıları pekiştirmek; bu durum, psikotik bozukluklarda, sanrılı durumlarda veya gerçeklik yargısında bozuklukların görüldüğü diğer tablolarda ortaya çıkabilir. Yazar, birçok dil modelinin akıcı sohbetler sürdürmek ve kullanıcıyla doğrudan çelişmekten kaçınmak üzere tasarlandığını belirtmekte; bu özellik AI sycophancy (yapay zeka dalkavukluğu) olarak bilinir.

Bu tür kırılganlıklara sahip kişilerde, bu hoşgörü, sanrılarla veya yanlış inançlarla çelişmek yerine, bunları doğrulayan bir unsur olarak yorumlanabilir. Kanıtlar hâlâ büyük ölçüde klinik vakalara ve ön raporlara dayansa da, makale bunun daha fazla araştırma gerektiren risklerden biri olduğunu savunmaktadır.

5. İnsan zekasının yapay zeka ile yer değiştirmeye başladığı zaman

Yazarın tanımladığı beşinci mekanizma, karar verme, problem çözme veya duyguları düzenleme konusunda chatbot'a aşırı bağımlılığın yol açtığı özerkliğin kademeli kaybır. Yazar, bu olguyu bilişsel süreçlerin bir teknolojik araca devredilmesiyle ilişkilendiriyor. Bu strateji belirli durumlarda yararlı olsa da, düzenli kullanım kendi muhakeme yeteneğine olan güveni azaltabilir ve özellikle belirsizliğe tahammül etmekte zorlanan veya bağımlı kişilik özellikleri taşıyan kişilerde psikolojik bağımlılık biçimlerini teşvik edebilir.

Yapay zekanın tasarımından kim sorumlu?

Javad Abbasi Jondani, chabotlara karşı çıkmıyor. Aksine, bunların kullanımının giderek artarak günlük yaşamın bir parçası haline geleceğini varsayıyor. Ancak asıl sorunun, bu araçların mevcut tasarımında yattığını savunuyor. Günümüzde bu araçlar, kullanıcıları mümkün olduğunca uzun süre sohbet halinde tutmayı amaçlamakta. Her ne kadar bazı güvenlik mekanizmaları içerseler de, yazar bunların kullanıcıların ruh sağlığını, özellikle de daha savunmasız olanların ruh sağlığını korumak için hâlâ yetersiz olduğunu düşünüyor.

Yapay zeka şirketleri, daha fazla güvenlik katmanı eklemeleri gerekip gerekmediğini tartışırken, gündelik bir sohbetin ne zaman sağlıksız bir ilişkiye dönüşmeye başladığını tespit etmek ilk savunma hattı olabilir.

Bu haber ilk olarak WIRED en Espanol’da yayınlanmış ve Mahmut Karslıoğlu tarafından İspanyolca'dan çevrilmiştir.