Antik Yunancanın İçinde Kayıp Kaç Dil Var?

Labirent, zeytin, selvi, incir ve deniz. Akhilleus, Odysseus, Atina ve Korinthos. Antik Yunan dünyasıyla güçlü biçimde özdeşleşen bu kelime ve adların önemli bir bölümünün Yunancaya ait doğrulanabilen Hint-Avrupa kökleri bulunmuyor.

Bu durum onların ‘Yunanca olmadığı’ anlamına gelmiyor, nitekim bu kelimeler binlerce yıldır o dilin parçası. Fakat erken Yunanca konuşurların Ege’ye geldiklerinde bölgede yaşayan topluluklardan bu kelimeleri almış olması mümkün. Bu durum, kelimeleri veren diller ortadan kalkmış olsa bile bazı sözcükler onları kullanan yeni dilin içinde yaşamayı sürdürdüğünü gösteriyor.

Dilbilimci Daniel W. Hieber, Linguistic Discovery’de yayınladığı yeni incelemede bu kaynağı belli olmayan katmanı ‘Pre-Greek’, yani ‘Yunanca öncesi’ başlığı altında ele alıyor. Yazıya göre Antik Yunancadaki yaklaşık bin kelime Proto-Hint-Avrupa diline veya bölgede bilinen başka bir dile ‘güvenilir’ biçimde bağlanamıyor. Thálassa yani deniz, elaía yani zeytin ağacı ve labýrinthos yani labirent bunların en tanınmışları arasında.

Ancak ‘Pre-Greek’ adlandırması, bugün bildiğimiz anlamda çözülmüş ya da sözlüğü çıkarılmış tek bir dili göstermiyor. Bugün araştırmacıların elinde bu dilde yazılmış, okunabilen bir metin bulunmuyor. Dolayısıyla ‘Pre-Greek’, Yunancadan önce Ege’de konuşulmuş bir veya birkaç bilinmeyen dilin Antik Yunancada bıraktığı düşünülen izleri tanımlamak için kullanılıyor.

‘Dilde yerlilik’ meselesi elbette bugünün tartışması değil. Hangi kelimenin yerli hangi kelimenin yabancı olduğu, hangi kelimenin hangi koşullarda o dile ait sayılabileceği yüzyıllardır her dil ve toplum tarafından tartışılagelmiş konular. Günümüzde ise bu konu akademinin ve siyasetin alanında ilerlemeye devam ediyor. İşin politik tarafını şimdilik bir kenara bırakacak olursak, akademi yeni bir çalışmayı konuşuyor. Kopenhag Üniversitesi bünyesinde yürütülen ve Avrupa Birliği tarafından yaklaşık 215 bin euroyla desteklenen PHILOGLOSSA projesi, 2023 ile 2025 arasında tarih öncesi dillerden Antik Yunancaya geçtiği öne sürülen kelimeleri yeniden değerlendirdi. Projenin ortaya çıkardığı açık veri seti, bu adayları makine tarafından işlenebilir bir CSV dosyasında araştırmacılara açıyor.

Bir kelimenin 'yabancı' olduğuna nasıl karar veriliyor?

Tarihsel dilbilimciler, akraba diller arasındaki düzenli ses değişimlerini karşılaştırarak geçmişte konuşulmuş ortak kelimeleri yeniden kurabiliyor. Örneğin Yunancadaki bir sözcük Proto-Hint-Avrupa dilinden miras kaldıysa Sanskritçe, Latince, Hititçe veya başka akraba dillerde düzenli biçimde karşılıklarının bulunması bekleniyor.

Ancak Pre-Greek adayı kelimeler bu düzene uymuyor. Bazılarının güvenilir bir Hint-Avrupa karşılığı yok. Bazıları Yunancanın bilinen ses değişimleriyle açıklanamayan yapılara sahip. Aynı kelimenin birbirinden hayli farklı söylenişleriyle karşılaşılması da Yunanca konuşurların kendi dillerinde bulunmayan sesleri farklı şekillerde aktarmış olabileceğini düşündürüyor.

Bir başka yöntem de anlam kümeleri (semantik) üzerinden gitmek. Bitkiler, hayvanlar, tarım ürünleri, arazi biçimleri, madenler ve basit araçlar alıntı kelimelerin yoğunlaştığı alanlar arasında. Yeni bir bölgeye gelen toplulukların daha önce tanımadıkları bitkiyi, ürünü veya teknolojiyi yerel adıyla benimsemesi olağan bir dil teması biçimi.

Elaía kelimesi buna iyi bir örnek. Zeytin ağacının bu adı, Miken Yunancasını kaydeden Linear B tabletlerinde e-ra-wa biçiminde görülüyor. Labýrinthos da Linear B’de ‘labirente ait’ anlamındaki bir ifadede karşımıza çıkıyor. Bu kayıtlar kelimelerin Klasik Yunan döneminden çok önce Yunancaya girdiğine işaret ediyor. Mevcut bilgiler henüz onları hangi topluluğun verdiğini söylemeye yetmiyor.

Yer adları daha geniş bir harita sunuyor. Korinthos’taki ‘-nth-’, Knossos’taki ‘-ss-’ ve bazı lehçelerde görülen ‘-tt-’ gibi ses dizileri çok sayıda eski yer adında tekrarlanıyor. Aynı örüntülerin bitki ve hayvan adlarında da bulunması, bunların rastlantısal kelimelerden çok ortak bir dil katmanına işaret edebileceği düşüncesini güçlendiriyor.

Yine de ortak bir ek, bütün kelimelerin aynı dilden geldiğini kanıtlamıyor. Benzer kelimeler komşu diller arasında dolaşabilir, birden fazla yerel dil aynı aileye ait olabilir veya Yunanca farklı dönemlerde farklı topluluklardan kelime almış olabilir. Bazıları bahse konu yaklaşık bin kelimeyi Girit'teki Minos uygarlığı tarafından kullanılan ve henüz tam olarak çözülememiş olan Linear A yazısına bağlasa da Linear A’nın henüz çözülememiş olması güvenilir eşleştirmeler kurulmasını şimdilik engelliyor.

Bu nedenle araştırmacılar bugün ‘kayıp dil hangisiydi?’ sorusundan önce ‘hangi kelime, hangi kanıtla, hangi temas bölgesine bağlanabilir?’ sorusunu soruyor.

Anadolu aynı dil haritasının içinde

Pre-Greek tartışmasının Türkiye açısından önemi, Tunç Çağı Ege’sinin bugünkü siyasi sınırlarla bölünmemiş olmasından kaynaklanıyor. Adalar, Yunanistan ana karası ile Batı ve Güney Anadolu arasında ticaret, göç, savaş ve teknoloji aktarımı yaşanıyordu. Dil teması da bu dolaşımın parçasıydı.

Halikarnassos (Bodrum), Mylasa (Milas), Telmessos (Fethiye), Termessos (Güllük Dağı / Döşemealtı), Sagalassos (Ağlasun) ve Assos (Behramkale) gibi bugün Türkiye sınırları içinde bulunan eski yer adları, Ege’nin karşı yakasındaki adlarla benzer son ekler taşıyor. Bu benzerlikler kimi araştırmacılar tarafından ortak bir Yunanca öncesi katmanla, kimileri tarafından Luvice ve diğer Anadolu dilleriyle, kimileri tarafından ise bölgede konuşulan birden fazla yerel dille açıklandı.

Elbette yer adlarının benzerliği Pre-Greek diye andığımız dilin bir Anadolu dili olduğunu kanıtlamaya yeterli değil. Rostislav Oreshko’nun erken Yunancadaki Anadolu etkisini inceleyen çalışması, öne sürülen 11 önemli kelimeyi değerlendirdikten sonra doğrudan Anadolu etkisinin çok sınırlı olduğu, hatta hiç olmayabileceği sonucuna vardı. Başka araştırmacılar belirli kelime ve adlar için Anadolu dilleri bağlantılarını savunmayı sürdürüyor.

Nihayetinde, Pre-Greek adı verilen malzemenin tek bir dile değil, birkaç farklı kaynağa ayrılması mümkün. Bazı kelimeler Hint-Avrupa içinde yeni açıklamalar bulabilir; bazıları Minos dünyasıyla, Anadolu’yla ya da adını hiçbir zaman öğrenemeyeceğimiz yerel dillerle ilişkilendirilebilir. Sıradaki çalışma, her kelimenin Yunancaya ne zaman ve Ege’nin hangi temas bölgesinden girdiğini gösterebilecek daha ayrıntılı bir harita çıkarmak olacak.

Homeros, Odysseia’nın Girit tasvirinde, şarap rengi denizin ortasındaki adayı anlatırken bir cümle eder: “Orada bir dil, ötekinin içine karışmıştır.” Bunu bütün Ege coğrafyasına teşmil etmek yerinde olur. Ege’yi tek bir dilin ve kültürün tarihsel gelişim alanı olarak okumaktansa dillerin birbirinin üstüne yazıldığı bir ‘palimpsest’ bir coğrafya olarak ele almak belki de en doğrusu.

Bir palimpsestte üstteki metin görünür, alttaki metin bütünüyle kaybolmaz. Linear A’nın okunamayan işaretleri, Linear B tabletleri, Batı Anadolu’nun eski yer adları ve bugünün Yunancası Ege’nin aynı sayfasında farklı katmanlar halinde duruyor. Bazı satırlar silik, bazıları kırık, bazıları ise tek bir kelimede aniden yüzeye çıkıyor.

Bu nedenle Pre-Greek’in sonunda bulunacak şey tek bir milletin adı ya da tek bir 'gizli sözlük' olmayabilir. Daha olası olan, denizin iki yakasında yaşayan toplulukların birbirine bıraktığı seslerden oluşan daha karmaşık bir hafıza.