Yıldızlı Gece Hangi Geceydi?

Van Gogh’un Yıldızlı Gece’sini tanımak için New York’a gitmiş olmanız gerekmiyor. Bir tişörtte, kitap kapağında veya duvar posterinde o mavi girdaplarla karşılaşmış olabilirsiniz. Sarı ışık halkaları, karanlık servi ve aşağıdaki küçük yerleşim, tablonun adını bilmeyenlerin bile tanıyabildiği bir görüntüye dönüştü. Sanat tarihçisi Richard Thomson’ın MoMA için yazdığı incelemede anlattığı gibi, resim müzeden çıkıp giyime, tasarıma ve popüler kültüre yayıldı.

Bu kadar tanıdık bir görüntünün hala tartışmalı bir ayrıntısı var: Gökyüzündeki ışıklar ne kadarını Van Gogh’un gördüklerinden, ne kadarını resim yaparken değiştirdiklerinden alıyor?

Güney Kore’den Elijah Jeong-hyun Kim, Ho Jin ve çalışma arkadaşları, soruya astronomi hesaplarıyla yaklaştı. 22 Ekim’de Scientific Reports’ta yayımlanan araştırmalarında, tablodaki gök düzeninin Fransa’nın Saint-Rémy-de-Provence kentinde 22 Temmuz 1889 şafağında görülebilecek gökyüzüyle örtüştüğünü ileri sürüyorlar. Önerdikleri tarih, eserin kabul edilen haziran tarihlemesinden yaklaşık bir ay sonra.

Ressamın gökyüzünü geri sarmak

Araştırmacıların elinde üç önemli ipucu bulunuyor: Sağ üstteki hilal Ay, merkezin solundaki parlak Venüs ve Hyades olduğunu düşündükleri yıldız grubu. Boğa takımyıldızı yönünde görülen bu kümenin V biçimli dizilişi, ekibe göre resmin yıldızları arasında da seçilebiliyor.

Ancak yıldızları birbirine benzetmek yeterli değil. Aynı yerde, aynı saatte ve ressamın görebileceği bir çerçevenin içinde bulunmaları gerekiyor. Ekip bu nedenle Van Gogh’un önceki bir manzara çizimini arazi fotoğraflarıyla karşılaştırarak görüş alanını tahmin etti. Ardından haziran ve temmuz 1889 gökyüzünü bilgisayarda yeniden kurdu.

Yıldızların yerlerini karşılaştırmak için kullanılan yöntemin adı Procrustes analizi. İsim karmaşık, yaptığı iş daha anlaşılır: İki nokta grubunu döndürüp ölçeklerini eşitledikten sonra şekillerinin ne kadar benzediğini ölçüyor. Böylece tuvalde büyütülmüş veya eğilmiş olabilecek bir yıldız grubuyla gerçek gökyüzü karşılaştırılabiliyor.

Çalışmanın sonuçlarına göre, Ay’ın evresi, Venüs’ün konumu ve Hyades’in dizilişi birlikte değerlendirildiğinde en güçlü aday 22 Temmuz sabahı. Araştırmacılar hava kayıtlarına ve mektuplara da baktı: O tarihlerde yıldızlar görülebilir miydi, Van Gogh gözlem yapıp çalışabilecek durumda mıydı? Bunlar astronomi hesabını desteklemek için kullanılan tarihsel kontroller. Tablonun kesin tamamlanma gününü gösteren kayıtlar değil.

Gökyüzünü izlemek

Gökyüzünü zaman tutmak için kullanmanın geçmişi çok eski. Michigan Üniversitesi’nin erken astronomi koleksiyonunda anlatıldığı üzere, Mezopotamya’dan kalan yazılı belgeler Ay’ın ilk hilaliyle başlayan ayları ve takvimi mevsimlerle uyumlu tutmak için eklenen fazladan ayları kaydediyor. Babilli gözlemciler daha sonra gezegenlerin hareketlerini, tutulmaları ve Ay’ın yıldızların yanından geçişlerini ayrıntılı biçimde izledi. Bu kayıt kültüründe takvim hesabıyla göksel işaretlerden kehanet çıkarma geleneği iç içeydi.

Bugünkü astronomik tarihlendirme, gök cisimlerinin hesaplanabilir hareketlerinden yararlanıyor. Bir metinde tutulma anlatılıyorsa veya bir resimde Ay belirli bir konumda görünüyorsa, bunların hangi tarihlerle uyuştuğu sınanabiliyor. Sanat eserlerini bu yöntemlerle tarihlendiren çalışmalar onlarca yıldır yayımlanıyor. Yeni yazılımlar hesabı kolaylaştırsa da eski bir güçlük yerinde duruyor: Tarihsel kaydın gökyüzünü ne kadar doğru aktardığını bilmek gerekiyor.

Bir tabloda bu soru daha da zor. Ressamın bir yıldızı birkaç santimetre kaydırması, astronomun hesapladığı tarihi değiştirebilir.

Tuval bir gözlemevi kaydı değil

Van Gogh’un gökyüzünü gözlediği zaten biliniyordu. MoMA’nın eser açıklaması, Yıldızlı Gece’yi gözlem, hafıza ve hayal gücünün birlikte çalıştığı bir resim olarak değerlendiriyor. Sanatçı gece manzarasını gündüz, birkaç oturumda yaptı. Aşağıdaki köy, penceresinden görülen manzaranın aynısı değildi. Serviyi olduğundan daha yakına yerleştirdi; gök cisimlerinin biçimlerini de değiştirdi. Dolayısıyla araştırmanın yeniliği, resimde gerçek gökyüzünden izler bulmak değil, bunları belirli bir temmuz sabahına bağlaması.

İtirazlar da bu bağlantıda yoğunlaşıyor. Texas State Üniversitesinden astronom Donald Olson, Sky & Telescope’a yaptığı değerlendirmede araştırmanın dar görüş alanını sorguluyor. Ona göre tablodaki tepeler ve kayalıklar daha geniş bir manzarayı gerektiriyor. Venüs’ün Hyades’e göre konumu da önerilen eşleşmeyle ikna edici biçimde uyuşmuyor. Olson ayrıca Van Gogh’un yaklaşık 18 Haziran tarihli mektubunda yeni bir yıldızlı gökyüzü çalışmasından söz ettiğini hatırlatıyor.

Berlin Özgür Üniversitesinden tarihçi Susanne Hoffmann ise aynı yayına, tablodaki manzaranın nereden görüldüğünün kesin olarak belirlenmediğini söylüyor. Görüş alanı bu manzaradan hesaplanıyorsa, başlangıçtaki belirsizlik yıldızların karşılaştırılmasına da taşınıyor.

Araştırmacılar, birkaç komşu gecenin gözlemlerinin tek resimde birleşmiş olabileceğini kabul ediyor. Bu, Van Gogh’un çalışma biçimi açısından mümkün bir açıklama; fakat aynı zamanda tek bir gün belirlemeyi de güçleştiriyor.

MoMA’nın eser kaydında tarih hala Haziran 1889. Yeni çalışma bu kaydı değiştirmiş değil; temmuz gökyüzünü sınanması gereken bir aday olarak öne sürmüş durumda. Tartışmanın çözülmesi için yıldızların benzemesinden fazlası gerekiyor: Manzaranın, mektupların ve tablonun yapım sürecinin de aynı tarihi desteklemesi.

Bir tablodaki yıldızlar tanık olabilir. Fakat Van Gogh’un onları yerlerinden oynatma özgürlüğü vardı. Astronomi, o sabah gökte ne bulunduğunu hesaplayabilir; ressamın hangisini hatırladığını, hangisini büyüttüğünü, hangisini kompozisyon için taşıdığını tuvalden okumak hala sanat tarihinin işi.