Miles Klee
Dijital Kültür
8 Kasım 2026 10:31

Lütfen, Bırakın İnternet Ölsün

Çevrimiçi alanlar oligarkların eline geçti, niteliksiz içeriklerle dolup taştı. Üstelik insanlığın en kötü dürtülerini de körüklüyorlar. Artık her şeye yeniden başlamanın zamanı.

Lütfen, Bırakın İnternet Ölsün

İllüstrasyon: Khoren Matevosyan

Haberlerimizi Google'da Takip Edin

Tıklayın, gelişmelerden anında haberdar olmak için tercih edilen kaynaklarınıza ekleyin.

Google

İnterneti bu sefaletten kurtarmanın zamanı geldi.


Aklı başında herkes, internetin bugünkü halinin ve orada örülen toplumsal dokunun başlangıçta kabul ettiği şey olmadığını teslim edebilir. Kültürel çürümenin ileri evrelerine işaret eden belirtileri artık görmezden gelmek mümkün değil. İnternet kendi kendini tüketiyor.


Meta ve Google gibi devler, platformlarının bağımlılık yaratan mekanizmalarının yol açtığı iddia edilen gizlilik ihlalleri ve ruh sağlığına verilen zararlar nedeniyle açılan büyük tüketici davalarında uzlaşmaya gitmek zorunda kaldı. Birçok ülke 16 yaşından küçüklere sosyal medya kısıtlamaları getirirken okullar akıllı telefonları yasaklıyor. Anne babalar ise çocuklarının sosyal medya ünlüsü olmayı meslek olarak hayal etmesinden, devasa çevrimiçi kumarhane ekosisteminde kaybolmasından ya da aşırılıkçı hareketlere katılmasından endişe duyuyor.


Kısa bir süre öncesine kadar eğlenceli bir yenilik olarak görülen üretken yapay zeka, artık internet için tam kapasite çalışan bir niteliksiz içerik üretim motoru. Akışları ve yorum bölümlerini işe yaramaz, grotesk içeriklerle dolduruyor. İnsanlar yapay zekanın işlerini ellerinden alacağı, hayalle gerçeği birbirine karıştırdığı ve bilişsel gerilemeye katkıda bulunduğu yönündeki haberleri kaydırıp geçerken, teknolojinin tüketiciler açısından taşıdığı cazibe de yerini kaygıya bırakıyor. Yapay zekaya güç veren veri merkezleri ise giderek daha az istenen ve siyasi açıdan daha tartışmalı hale gelen yapılara dönüştü.


Artık pek çok kişi için çevrimiçi olmak, durmadan manipüle ve istismar edilmek anlamına geliyor. Oxford University Press, Aralık 2025’te ‘rage bait’ (öfke tuzağı) ifadesini yılın kelimesi ilan etti ve kullanımının önceki 12 ayda üç katına çıktığını belirtti. Bu ifadenin kullanımındaki sıçrama, para kazanmaya odaklı sosyal medya hesaplarının yalnızca öfke dolu etkileşimlerden gelir elde etmek için kötü niyetli görüşler ve aşırılıkçı içerikler ürettiğine, üstelik bu istismarcı davranışı üretken yapay zekayla otomatikleştirdiğine dair farkındalığın arttığını gösteriyordu. Milyarder oligarklar da içerik denetimini gevşeterek bu tür sahte etkileşimlerin, komplo teorilerinin ve nefret söyleminin önünü sonuna kadar açtı.


Kısacası 2026’da internette biraz vakit geçirdiğinizde, kurtarmaya değer pek az şey görüyorsunuz. Belki on yıl önce topluluk hissinin, neşenin, sanatsal ve entelektüel alışverişin yarattığı küçük parıltıların bütün o zehirli çerçöple baş etmeye yettiğini düşünüyordunuz. Artık yetmiyor.


Bu, insanların mutlaka daha kötü hale geldiği anlamına gelmiyor. İnternetteki etkileşimlerin büyük çoğunluğunun sahte olduğunu, botların başka botlarla konuştuğunu öne süren ‘Ölü İnternet Teorisi’ni destekleyen kanıtlar son dönemde arttı. Bir siber güvenlik şirketi bu ilkbaharda, yapay zeka ajanlarının insan kullanıcıların sayısını çoktan aştığı sonucuna vardı; bu ajanların trafiği 2025 boyunca yüzde 8 bin artmıştı. Bu yüzden neredeyse herkesin bir noktada kendini beyin çürüten içeriklerle dolu bir dijital çoraklıkta kaydırma yaparken yakalayıp “Ben neye bakıyorum böyle?” diye sormasına şaşmamalı. Bu sorunun altında bir başkası yatıyor: “Hep böyle mi olacak?”


Bu kaygı her gün durmaksızın prefrontal korteksimi döverken, teknoloji uzmanı ve Pulitzer ödüllü gazeteci John West’in yeni kitabının iddialı adı ilgimi fazlasıyla çekti: The Internet Will Die, and So Will You: On Learning to Live in Our Digital Age. West, incelikli incelemesinde pek çok kişinin uzun zamandır şüphelendiği şeyi doğruluyor: Bir zamanlar bilginin ve iletişimin kalıcı arşivleri olarak görülen platformlar, ideolojik savaşlar ve düpedüz açgözlülük tarafından içeriden tüketiliyor.


Ama hikayenin tamamı bundan ibaret değil. West’e göre insanlar öncelikle internetin ‘enginliğini’ yanlış algılıyor. İnternet aslında “insan deneyiminin yok denecek kadar küçük bir bölümünden, bir yuvarlama hatasından” ibaret. Dahası, şaşırtıcı ölçüde kırılgan. West kitabına, 2001’de Baltimore’daki bir tünelde trenin raydan çıkması sonucu büyük bir fiber optik kablo demetinin zarar görmesini ve ülke genelinde internetin yavaşlamasını anlatarak başlıyor. İnternet, bu doğal istikrarsızlığın sonucu olarak sürekli ölüm ve yeniden doğuş döngülerinden geçiyor.


West’in kitabının işaret ettiği gibi, internet hayal ettiğimizden çok daha küçük ve dayanıksızsa, bu ölümlerin nasıl gerçekleştiğini ya da hangi parçaların korunup hangilerinin yok olacağını belirleyen güçleri anlamak hayati önem taşıyor. Çünkü piyasa, interneti birikmiş bilgeliğin eksiksiz bir kütüphanesiymiş gibi pazarlayarak bizi yanılttı. Böylece bu küresel ağın gelip geçici her evresi, iyi ya da kötü, içinde bulunduğumuz zamanı tanımlar hale geldi. Bugün, kışkırtıcı çöpler üretmeyi ödüllendiren algoritmik teşviklerin yarattığı kasvetli bir felce tanıklık ediyoruz. Tam zamanlı içerik üreticileri, yaratıcı süreci en yeni yazılımlara devrederek üretimi hızlandıran, az emekle çok sayıda paylaşım yapan kanallarla dikkat çekmek için girdikleri ve kaybetmeye mahkûm oldukları bir yarışın içinde.


West, para kazanma üzerine kurulu bu holografik ortam ile GeoCities’in ilk dönemlerinden Tumblr’a uzanan, tutkuyla ve kişisel emekle şekillenmiş internet arasında keskin bir karşıtlık kuruyor. Bu yenilikçi toplulukların zaman içinde nasıl silinip gittiğini anlatıyor. Bazıları yarı ölü, büyük ölçüde bozulmuş halde yaşamayı sürdürürken diğerleri tamamen kayboldu. West ortaokuldayken anime sevgisine adadığı bir internet sayfası hazırlamış, üniversite yıllarını ise bir blogda kayıt altına almıştı. Şimdi yetişkin biri olarak geriye baktığında, ikisinin de başına gelenler canını sıkıyor.


“Anime sitemi gerçekten silmek istemiştim” diyor West, WIRED’a. “Artık AOL hesabıma erişemiyorum ve bunu yapamadım.” Site bunun yerine spam reklamlarla ve hiçbir yere çıkmayan bağlantılarla dolu, zombi bir sayfa olarak varlığını sürdürüyor. Üniversite bloguna gelince, yazdığı dönemin sonlarına doğru alan adı ücretlerini ödemeyi ihmal ettiği için son bir yıldaki paylaşımları kaybolmuş. West, “Kalmasını istediğimiz şeylerin aslında kalmadığı, keşke ortadan kaybolsa dediğimiz şeylerinse çoğu zaman gereğinden fazla uzun süre ortalıkta dolaştığı fikrine biraz takıntılı hale geldim” diyor.


Sürekli yer değiştiren bu zemin, internet kullanıcılarının başlangıçta inşa ettiklerini düşündükleri kusursuz, ortak ve kalıcı hafızadan çok uzak. West, “’Sonsuza kadar’ çok güçlü bir ifade ve yanlış bir ifade” diyor. Çevrimiçi alanlar da tıpkı kendilerini bu mecralarda durmadan pazarlayan insanlar gibi birer memento mori, yani faniliğin hatırlatıcısı (buna uzun yaşam takıntılı bazı biyohacker’lar da dahil). Elbette, bir ünlünün yıllar önce yazdığı tatsız paylaşımlar ortaya çıkarıldığı için ‘iptal edildiği’ zamanlar vardı. Ama 2026’da yapay zekayla desteklenen Gmail hesabınızda belirli mesajları arayıp bulmak artık o kadar kolay değil. Vine gibi bir dönemin ruhunu tanımlayan platformlar bir anda buharlaşıp yok olabiliyor. Ocak 2025’te Amerikalıların, uygulamanın ABD’de yasaklanacağı beklentisiyle TikTok’a veda videoları yüklemesi de bunu bir kez daha hatırlattı.


West’e göre bu rastlantısal geçicilik, eskiden köprü metin bağlantılarıyla desteklenen iddialara ve dolayısıyla üzerinde uzlaşılmış herhangi bir gerçeğe duyulan güveni aşındırdı. The New York Times’ın internet sitesinde 1996 ile 2019’un ortaları arasında yayımlanan yazılardaki bağlantıları inceleyen bir analiz, bütün bağlantıların yüzde 25’ine erişilemediğini ortaya koydu. West’in aktardığı 2016 tarihli bir araştırmaya göre, “Akademik makalelerdeki her dört atıftan üçü zaman içinde kaymış durumda; atıfta bulunulan internet siteleri artık bir zamanlar söyledikleri şeyi söylemiyor.” West şöyle devam ediyor: “Bir Pew raporuna göre Wikipedia maddelerinin yarısından fazlasının kaynakça bölümünde hiçbir yere çıkmayan en az bir bağlantı var.”


Etkileşimi artırma dürtüsü kullanıcıların kendisine de bulaşıyor. Örneğin West, yakın zamanda çok sevdiği bir kitabı, Marilynne Robinson’ın Gilead romanını yeniden okuduğunda, bir düşünceden kurtulamadığını fark etmiş: Romanı dördüncü ya da beşinci kez okumaktan büyük keyif alıyordu ama bunu yıllık Goodreads istatistiklerine ekleyemeyecekti. West’e göre internetin içi boş onay mekanizmalarına yönelik bu saplantı, “bir alanın insani olmayan bir şeyle doldurulması için tam da gereken koşulları” yaratıyor.


O halde yapay biçimde körüklenen öfkeye, tasarlanmış viral akımlara ve fenomenlerin sponsorlu içeriklerine dikkatimizi vermemek özgürleştirici olmaz mıydı? Yapay zeka destekli gözetimle ayakta duran ana akım dijital ekonomilerin sonunda çökmesine izin vermek? Teknoloji devlerinin bugün bize sunabildiği şeyler ‘sapık gözlükleri’ ve muhtemelen kendilerini hiç de iyi göstermeyen bir belgeselin reklamlarının engellenmesiyse, neden ayakta kalmalarına yardım ediyoruz? Platformlarını ölüme terk etmek, kitlelerin elinde kalan son güç aracı olabilir.


Bunu yapmak, insanları internetin uzun süredir uyuyan köşelerini keşfetmek için özgürleştirebilir. West’e göre internetin en ilginç bölümlerinden bazıları, neredeyse hiç kimsenin görmediği yerler. Örneğin neredeyse hiç izlenmemiş YouTube videolarının akışlarına açılan internet portalları. West, “Bazıları lanet olası derecede tuhaf ve ürkütücü ama çoğunda insanlar yalnızca bir şarkı söylüyor ve eğleniyor” diyor. İnternet dergilerinde hiçbir gelir getirmeden canlı biçimde dolaşıma giren şiirleri de, ortada maddi bir motivasyon olmadığı sürece “internette her zaman anlam bulmanın ve anlam yaratmanın” mümkün olduğunun kanıtı olarak gösteriyor.


Platformların dikkatinizi vermenizi istediği şeyleri bir kenara bıraktığınızda, neleri kaçırdığınızı ve onlardan nasıl uzaklaştırıldığınızı açıkça görüyorsunuz. Görüşleriniz, hiç tanışmadığınız avatarlar tarafından bir balonun içinde şekillendiriliyor ve en az sizin kadar içine kapalı rakip kamplara karşı silaha dönüştürülüyor. Her ne pahasına olursa olsun gündemde kalma peşinde koşmayı bırakacak sağduyudan yoksun birkaç kişiyi saymazsanız, internette aslında kazanan yok. Bu yüzden internetin başrolündekilerin inançları bu kadar kolay şekil değiştirebiliyor. Bir zamanlar kimliklerinin özü saydıkları şeylerden vazgeçmekten, taraf değiştirmekten, ihanet etmekten hiç çekinmiyorlar. Tabii en başta herhangi bir şeye gerçekten inanıyorlarsa.


Yeni ve ağır bir felaketin yol açacağı ani, kalıcı bir kesinti yaşanmadıkça, bugün bildiğimiz internet yakın zamanda ölmeyecek. Yine de cephesinde giderek büyüyen çatlaklar var; bu çatlaklar, ortaya çıkacak tuhaf biçimde evrimleşmiş yaşam formlarına yer açabilir. Bugünün teknoloji imparatorluğunun gelecek yüzyıla da hükmedeceğini varsaymak için hiçbir neden yok. O imparatorluk yıkılırsa ya da yıkıldığında, organik ve anarşik internet görkemli bir yeniden doğuş yaşayabilir.


West, “Bakın, internet çürüyor” diyor. “Asıl soru, enerjimizi nereye harcayacağımız.” Kitabında sık sık başvurduğu benzetmelerden biri kompost. “Kompost, bir amaç uğruna kullanılan çürümeden başka bir şey değil” diyor. Peki çürüyen internet, daha iyi bir şeyin gübresine dönüşebilir mi? Kulağa umut verici geliyor. Ama kompost yapmayı her seferinde becerememiş biri olarak —bana fazla iğrenç geliyor, üstelik çok üşengecim— dijital manzaramızı yeniden çiçeklendirecek kadar dayanıklı ve sabırlı bahçıvanın bir araya gelip gelemeyeceğinden kuşkuluyum.


Öte yandan West’in kitabının bana hatırlatmaya çalıştığı gibi, ben de bir gün öleceğim. Belki ben de toprağa karışırım.


Bu makale ilk olarak WIRED sitesinde yayınlanmış ve Mustafa Orhun Çetin tarafından İngilizceden çevrilmiştir.


İnternet Sosyal Medya Yapay Zeka

WIRED dergisinde dijital kültürün her yönünü ele alan kıdemli bir yazardır. Daha önce Rolling Stone ve Mel dergilerinde muhabirlik yapmıştır. Ivyland adlı bir romanın ve True False adlı bir öykü derlemesinin yanı sıra, partneri sanatçı Mads Gobbo ile birlikte kaleme aldığı Double Black Diamond adlı kurgu derlemesinin de yazarıdır. Los Angeles’ta yaşamaktadır.

Miles Klee

DAHA FAZLASI

Çin, NVIDIA’yı da Vurdu. Hem de İçeriden

NVIDIA kurucusu Jensen Huang’ın Çin istihbaratının hedefi olduğu iddialarıyla hisselerde düşüş ve siber güvenlik tarafında tartışmalar çıktı.

Sonunda Bir Wikipedia Sayfanız Oldu. Sonra Ortadan Kayboldu

Her gün, hayatta olan kişilerin Wikipedia biyografileri, söz konusu kişilerin yeterince ‘önemli’ olmaması nedeniyle silinmek üzere işaretleniyor. Bu zavallı insanlar bu haberi nasıl karşılıyor?

Reddit Kapısını Ziyaretçilere Kapatmaya Hazırlanıyor

Reddit, bazı ülkelerde hesap açmadan gezinmeyi sınırlayan bir uygulamayı deneyecek. Şirketin arama motorlarından aldığı trafik düşerken, kullanıcıların siteye doğrudan gelmesini ve giriş yapmasını istiyor.

ANNIE BOT: İnsan, Teknolojiye Hükmedince

Dünya edebiyatına bu aralar damga vuran distopya ‘Annie Bot’; teknolojinin kurban, insanın ise zalim olarak konumlandığı bir hikaye sunuyor. WIRED Türkiye, yazar Sierra Greer ile roman üzerine bir sohbet gerçekleştirdi.