küçük harfleri savunmak

tanıdığınız en berbat insan muhtemelen her şeyi küçük harfle yazıyordur.

bunun estetik bir tercih olduğunu, samimiyetlerini gösterdiğini söyleyeceklerdir. büyük olasılıkla benim gibi yirmili yaşlarında, brooklyn’de yaşayan; kendi kuşaklarının tek sesi olmaya değil, bir kuşağın seslerinden biri olmaya hevesli birileridir. ayrıca gösteriş için notlar uygulamasından ekran görüntüleri paylaştıklarından ve charli xcx’i papayla karşılaştıran, bilinç akışı halinde yazılmış sözde entelektüel “düşünceler” yayımladıklarından da emin olabilirsiniz.

peki gerçekte ne yapıyorlar? uzun, kapalı ve dışlayıcı bir geleneğe katıldıklarının farkındalar mı? küçük harfle yazmak, üzerine konuşula konuşula çoktan suyu çıkarılmış bir üslup tercihi; bizim kuşağın deyişiyle içinden geçilmiş bir konu. yine de bugünlerde yeniden ilgi görüyor. araştırmam gerekiyordu.

internetin bir kesimine göre küçük harfle yazmak kadınsı bir şey.

25 yaşındaki rayne fisher-quann, bunun “kızların internette iletişim kurma biçiminin biçimsel bir özelliği” olduğunu söylüyor. kendisi de —başka nerede olacak?— brooklyn’de yaşıyor. internet princess adlı blogunda tamamını küçük harfle yazdığı kişisel denemeleriyle tanınan fisher-quann, küçük harflerin gelişigüzel görünümünün insanın kendisi hakkında yazarken takındığı önemli havayı “etkisizleştirdiğini” savunuyor. fisher-quann’a göre bu, “eleştiriden kaçınmanın” bir yolu.

bu düşüncenin kökleri, ergenliğinde vakit geçirdiği dijital ortamlara uzanıyor. fisher-quann bana, “2010’ların başındaki feminist tumblr’dan düşünsel açıdan çok beslendim ve etkilendim,” diyor. on yılı aşkın süre önce platformda keskin gözlemler içeren kısa blog yazıları yaygınlaşıyordu. artık bir klasiğe dönüşmüş justgirlythings sayfası da aynı dönemin ürünüydü. justgirlythings, soluk renkli bir görselin üzerine küçük harfli, serif yazı tipinde bir cümle yerleştirme sanatına öncülük etti. görselde genellikle bol bir kazak giymiş, saçını dağınık bir topuz yapmış genç bir kadın şömine başında otururdu. paylaşımlar çoğunlukla “yağmurlu günler” ve “tembel pazarlar” gibi huzurlu klişeler hakkındaydı. blogun yazarı becky campos, justgirlythings’te böyle yazmasının nedenini şöyle anlatıyor: “çünkü cilalanmış bir metinden çok günlüğümü okuyormuşsunuz hissi veriyordu. paylaşımları hazırlayan bir şirketten ziyade gerçek bir insan olduğumu gösteriyordu.”

bir de kuşağımın instagram şairi rupi kaur vardı. kaur da kadınlık deneyiminin daha az süslenmiş yanlarını büyük harf kullanmadan ele alıyordu. ancak onun sözcüklerine stok görseller eşlik etmiyordu; sözcüklerin kendisi görseldi. üzerinde “yaşa, gül, sev” yazan bir yastığı andıran bu ulaşılabilir kırılganlık gösterisi, milenyum kuşağından kadınlar için kriptonit gibiydi: 2016’da kaur’un ilk kitabı milk and honey, o yılın en çok satan ikinci şiir kitabı the odyssey’nin on katından fazla sattı. homeros’un hakkını da yemeyelim: onun instagram’ı yoktu.

kaur, küçük harf ısrarını “diasporada yaşayan pencepli sikh bir kadın olarak kimliğime saygı duruşu” ve “eşitliği” ifade etmenin bir yolu olarak tanımlıyor. gurmukhi yazı sisteminde zaten büyük ve küçük harf ayrımı yok. yine de eserlerinin internette yayılması, sosyal medyanın ilk dönemlerinde küçük harflerin yumuşak kıvrımlarını kadınsı bir ifade biçimi olarak yerleştirdi. internette yalnızca kadınlar olsaydı konu burada kapanabilirdi.

ama kendi algoritmik balonumu patlatayım: her justgirlythings hayranının karşısında bir 4chan müdavimi var.

“şuna inanabilirim: \(küçük harf kullanımının\) tumblr’daki genç kadınlar arasında daha bilinçli biçimde estetikleştirildiğine,” diyor internette etymologynerd adıyla tanınan dilbilimci adam aleksic. “ama internette çok vakit geçiren büyük toplulukların hiçbiri noktalama işaretlerini kurallara uygun kullanmıyor.” soho’daki şık bir kafede konuşuyoruz. aleksic, r harfiyle başlayan hakaret sözcüğünün neden yeniden yaygınlaştığına dair araştırmasını bitirmek üzere.

söylediğini göstermek için telefonunda 4chan’i açıp sayfayı kaydırmaya başlıyor. küçük harflerle yazılmış nahoş düşünceler arasında çok sayıda büyüktür işareti, açılı ayraç ve yıldız görüyorum. 4chan zengin metin biçimlendirmesini —italik, kalın yazı ve benzerlerini— desteklemediği, hiçbir zaman da desteklemediği için kullanıcılar metin işaretleme yöntemlerinden yararlanıyor: yes için *yes*, hell no için /i/hell no/i/ yazmak gibi.

birçok kişi küçük harfle yazmayı gençlik yıllarına bir dönüş olarak görebilir. ancak 4chan gibi siteler, en azından dijital dünyada, bu dönüşün çok daha geriye uzandığını ve daha geniş bir geleneğin parçası olduğunu hatırlatıyor. röportaj talebimi nazikçe reddettiği e-postasında ken thompson, yine küçük harflerle, “küçük harf mi? tek harf biçimi olan tty model 33’le başladı. şimdi alışkanlık oldu,” diye yazıyor. (thompson’ın lowercase sözcüğünü bitişik değil, lower case diye iki ayrı sözcük olarak yazmasına dikkat edin. küçük harfler kimlik siyasetinin temel unsurlarından biri olmadan önce yalnızca alfabenin küçük harfleriydi.)

ken thompson 83 yaşında ve elbette internetin varlığını borçlu olduğumuz bilgisayar bilimcilerinden biri. e-postasında, 1963’te piyasaya çıkan ve telekomünikasyonda yaygın kullanılan teletype model 33 terminalinden söz ediyor. 1950’lerde bilgisayarlar yalnızca 64 farklı karakteri destekleyebilen terminallerle çalışıyordu. sayıları, noktalama işaretlerini ve özel karakterleri de sayınca küçük harflere yer kalmıyordu. bu yüzden ilk programlama dillerinin çoğu (fortran, pascal, lisp) yalnızca büyük harflerle yazılıyordu. donanım üretiminin geliştiği ve bellek maliyetlerinin hızla düştüğü 1960’lar ile 1970’ler arasında daha fazla karakter kullanmak mümkün hale geldi.

1969’un başlarında thompson, bell labs’te yürüttüğü bir projeden alındı ve bolca boş zamanı kaldı. o da şirkete ait ekipmanlarla geliştirdiği space travel adlı video oyununu, yan bölümde kullanılmadan duran ve erişimi daha kolay olan bir pdp-7 bilgisayarına taşımayı denemeye karar verdi. sonunda pdp-7’nin işletim sistemini baştan yapılandırdı ve meslektaşları dennis ritchie, douglas mcilroy ve bob morris’le birlikte unix’in geliştirilmesine önayak oldu. unix programlamayı daha kullanışlı hale getirdi. programcılar artık anlaşılması güç makine kodlarıyla çalışmak zorunda değildi; her yeni bilgisayar modeli için programları sıfırdan yazmaları gerekmiyordu. belki de en dikkat çekici yanı, hem büyük hem de küçük harfleri desteklemesiydi.

çok geçmeden unix kullanan önde gelen araştırma kurumları ve şirketler, kodlarında büyük ve küçük harfleri nasıl kullanacaklarını standartlaştırmak zorunda kaldı: bu ayrım, değişkenleri sabitlerden ayırmaya yardımcı oluyordu (örneğin değişkenler için snake_case, sabitler için SCREAMING_SNAKE_CASE). bu adlandırma kuralları, unix’in yaygınlaştırdığı giderek daha işbirlikçi kodlama kültürüyle birleşerek bir görgü kuralına dönüştü. kodunuzda büyük harfleri doğru kullanmanız, diğer programcıların onu okuyabilmesi açısından önemliydi; gereğinden fazla büyük harf kullanmak ise bir görgü kusuru sayılıyordu. bu kurallar 1979’da kurulan küresel ağ sistemi usenet’teki birbirine bağlı metin paylaşımlarına ulaştığında, jargon file (the hacker’s dictionary adıyla daha iyi bilinir) büyük harfle yazmanın BAĞIRMAK anlamına geldiğini çoktan kayda geçirmişti.

demek istediğim şu: internet eskiden bilgisayar kurtlarının ülkesiydi. teknik bilgisi olanlara ayrılmıştı ve büyük ölçüde onların programlamadan gelen küçük harfli kısaltmalarının diliyle yazılıyordu. fakat eylül 1993’te aol, usenet erişimini oturum açılarak kullanılan bir hizmete dönüştürdüğünde her şey değişti. kapılar, ilk usenet kullanıcılarının —daha sonra da irc ve world wide web kullanıcılarının— çaylak diyeceği insanlara açıldı. dijital dünyanın yerlisi olmayan büyük bir kitle bir anda kurallara uygun dilbilgisi ve doğru büyük harf kullanımıyla yazmaya başladı. yeni akın ettikleri ekosistemi ayakta tutan kurallardan habersizlerdi. sayıları çok fazla olduğu için küçük harfli hacker dili zamanla kenarda kalmış bir tuhaflığa dönüştü; kurallara uygun büyük harf kullanımı yeni norm haline geldi.

tumblr’daki kızların bunu, yolu sonunda 4chan’e çıkacak eski internet meraklılarından çaldığını söylemiyorum. ama küçük harfleri onların icat etmediğini ve bunun belki de her zaman dışarıda kalmış kişilerin alameti olduğunu söylüyorum.

elbette, belki bunların hiçbirinin önemi yok. because internet: understanding the new rules of language kitabının yazarı gretchen mcculloch’a göre küçük harfler klasik bir “yeniden anlam kazanma” örneği. “lol” gibi bir ifadeye bakın. mcculloch’un açıklaması basit: önce belirli bir işlev için bir ifade ortaya çıkıyor (L.O.L., laugh out loud, yani sesli gülmek). ardından daha fazla insan bu ifadeyi farklı bağlamlarda kullandıkça (lol’un umursamazlık ifadesine dönüşmesi gibi) ikinci anlam öne çıkıyor. küçük harflerin bugünkü anlamının da hacker’larla ilişkisinden, hatta feministler tarafından benimsenmesinden artık bir iz taşımaması böyle açıklanabilir.

bugün küçük harfler tıklanma aracı olabiliyor. pazarlama verileri satan bir yapay zeka şirketi olan gong.io, ilk temas amacıyla gönderilmiş 85 milyondan fazla e-postayı inceleyip başlığı küçük harfle yazılanların, büyük harfleri kurallara uygun kullananlara göre iki kat daha fazla açıldığı sonucuna vardı. benim yaşlarımdaki bazı insanların, mesajlarda ve flört uygulamalarında büyük harfler “fazla yoğun” göründüğü için “küçük harfe geçtiklerini” duydum. küçük harfler bir statü göstergesi de olabiliyor. jack dorsey, şubatta çalışanlarının yüzde 40’ını işten çıkardığında bunu tamamı küçük harfle yazılmış bir tweet’le duyurdu.

teknoloji sektörüne yatırım yapan michelle liang bana, “konumunuz yükseldikçe e-postalarınızın resmiyeti azalıyor,” diyor. jeffrey epstein’ın e-postalarında da büyük harflerin kurallara uygun kullanıldığına pek rastlanmıyordu.

yine de internetin bazı köşelerinde küçük harfle yazmanın bir şekilde düzene karşı çıkmak olduğu düşünülüyor. twitter’da “küçük harfle yazıyorum çünkü antikapitalistim” ifadesini paylaşma eğilimi bunun göstergesi. bu, bell hooks gibi yazarların kendilerini yazılarının merkezinden “çekmek” için küçük harf kullanmasına; her üniversite öğrencisinin gözde şairi e e cummings’e; ya da iki ayrı harf biçimini estetik açıdan “uyumsuz” bulan alman bauhaus sanatçılarına bir gönderme olabilir.

etymologynerd aleksic daha güncel bir açıklama öneriyor: “insanlar yapay zeka olmadıklarını göstermek için küçük harfle yazıyor olabilir,” diyor. yapay zeka elbette küçük harfle yazabilir. ama bunu yapması için en azından ona öyle bir komut vermek gerekir; aleksic’in deyişiyle arada bir “sürtünme” vardır. sonuçta tamamı küçük harfle yazılmış bir denemeyi okumak da pek kolay sayılmaz.

yazar ve kendi kendine muhalif olduğunu söyleyen sam kriss, iyice eskimiş ve kendi içinde çelişen bu üslubun ince ayrımlarla uğraşmasında bir güzellik buluyor. yakın zamanda substack’inde şöyle yazdı: “tamamı küçük harflerle yazılmış koca blok paragraflar, size gösterebileceğim en yüksek ‘saygı’ biçimidir. yazılarımı okumak, gözlerinizi zımparayla ovmak gibi olmalı. özgür kalana kadar size saldırmayı sürdüreceğim.” etymologynerd ise küçük harflerin yeni normal olduğunu söyleyecek kadar ileri gidiyor.

ya da değil. fisher-quann’ın substack sayfası internet princess’e yeniden baktığımda büyük bir değişiklik yaptığını görüyorum: artık büyük harfleri kurallara uygun kullanarak yazıyor.

Bu haber ilk olarak WIRED tarafından yayınlanmış ve Enver Can Özer Tarafından İngilizce'den çevrilmiştir.