Algoritma Egemenliği: Türkiye’nin Yapay Zeka Eylem Planı Ne Vadediyor?

21. yüzyılın üçüncü çeyreğinde, küresel güç dengelerini belirleyen unsur artık sadece askeri mühimmat veya rezerv para birimleri değil. Bugün; milyarlarca parametreye sahip algoritmalara hükmetme, silikon çipler üzerinde kendi dil ve kültürünün kodlarını çalıştırabilme kapasitesi ulusların geleceğini çizen asıl faktör. Bu doğrultuda Haziran ortasında Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Türkiye Yapay Zeka Eylem Planını ilk defa duyurmuştu. Şimdi ise tam da bu dijital kırılmanın merkezinde, T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından yayımlanan detaylandırılmış 44 sayfalık Türkiye Yapay Zeka Eylem Planı, sıradan bir kamu bürokrasi metni olmanın ötesinde radikal bir manifestoya dönüşüyor.

Belge, teknolojiyi sadece tüketen veya ithal eden bir coğrafya olmanın ötesine geçip, küresel ölçekte kendi algoritmik egemenliğini ilan etmeyi hedefleyen bütüncül bir kalkınma modeli çiziyor. Batı’nın devasa teknoloji monopolleri ve Doğu’nun otoriter veri merkezleri arasında sıkışmak istemeyen Ankara, kendi ‘üçüncü yolunu’ inşa etmek amacıyla taşları döşemeye başlamış.

Dört eksenli mimari: “Fark Et, İstifade Et, Üret, Yönet”

44 sayfalık eylem planının kalbinde, tüm stratejik adımları birbirine bağlayan dört temel omurga yer alıyor: ‘Fark Et’, ‘İstifade Et’, ‘Üret’ ve ’Yönet’. Bu kavramlar, sadece kulağa hoş gelen pazarlama sloganları değil; aksine toplumun her kademesine sirayet etmesi hedeflenen bir teknolojik dönüşümün safhalarını simgelemekte.

• Fark Et, yapay zeka okuryazarlığının tabana yayılmasını amaçlıyor. Türkiye genelindeki 81 ilde kurulacak Yapay Zeka Okuryazarlığı Atölyeleriyle ilk 2 yıl içinde tam 5 milyon vatandaşa eğitim verilmesi öngörülmekte. Bu hamle, tarihteki en kitlesel teknolojik okuryazarlık projelerinden birisi.
• İstifade Et, teknolojinin ekonomi ve kamu yönetimi alanlarında somut bir katma değere dönüştürülmesini hedefliyor. Kamu yatırım programlarında yer alan projelere en az %2 oranında yapay zeka kotası getirilerek, kamu bürokrasisi devasa bir teknoloji müşterisi ve uygulayıcısı haline getirilmekte. E-Devlet sisteminin yapay zeka ajansı tabanlı bir mimariye dönüştürülmesi planlanmakta.
• Üret, yerli ve milli çözümlerin geliştirilmesini temsil ediyor. Türkiye'nin yerli büyük dil modeli olan ‘BİLGE’nin geliştiricilerin kullanımına açılması bu eksenin bayraktarı olacak.
• Yönet ise veri güvenliği, etik ilkeler, hukuksal düzenlemeler ve uluslararası standartlara uyum süreçlerini yönetmeyi taahhüt ediyor.
• 
  

Temel hedefler ve performans göstergeleri

Plan kapsamında önümüzdeki süreçte 2 yıl içinde 81 İlde 5.000.000 vatandaş için toplumsal okuryazarlık, 100.000 yapay zeka uygulama profesyoneli yetiştirilmesi, kamu yatırımlarında yapay zeka payı için minimum %2 bütçe kotası ayrılması, GSYH’da yapay zekanın payının %5'e çıkarılması ve küresel yapay zeka sıralamalarında ilk 20 ülke arasına girilmesi hedefleniyor.

Küresel teknoloji devlerinin dili ve kültürü homojenleştirme riskine karşı, yerli bir büyük dil modeline sahip olmak hayati bir milli güvenlik ihtiyacı. Anglo-Sakson merkezli yapay zeka modellerinin dünyayı tek bir sosyo-kültürel pencereden görme eğilimi, doğu medeniyetlerinin ve Türkçe gibi zengin eklemeli dillerin semantik yapısını gölgeleme riski taşıyor.

Strateji belgesinde özel bir yer ayrılan BİLGE, tam olarak bu tehdide yanıt olarak geliştirilmiştir. Türkiye'nin verisinin Türkiye'de kalması ilkesi doğrultusunda, yerli sunucu altyapıları ve süper bilgisayar merkezleri üzerinde eğitilen BİLGE; sanayiden eğitime, tıptan hukuka kadar geniş bir alanda yerli ekosisteme hizmet verecek. Veri egemenliği ilkesi, sınır hatlarındaki fiziki karakollar kadar dijital veri merkezlerinin korunması anlamına geliyor.

İnsan kaynağı: 100 bin yeni dijital mimar

Teknolojik atılımların başarısı, sahip olunan GPU kürelerinin yanı sıra bu sistemleri yönlendirecek akılların yetkinliğiyle ölçülür. Belgede dikkat çeken en iddialı hedeflerden biri de 100.000 yapay zekâ uygulama profesyonelinin yetiştirilmesi.

Bu hedef; yazılımcılar, veri bilimciler, etik uzmanları, yapay zeka hukukçuları ve nöro-bilimcilerden oluşacak disiplinlerarası bir eğitim seferberliğini şart koşmakta. Üniversite-sanayi işbirliği modellerinin yeniden tasarlanması, kuluçka merkezlerinin artırılması ve beyin göçünü tersine çevirecek cazibe paketlerinin devreye sokulması stratejinin insan kaynağı sütununu oluşturuyor.

Kontrolsüz yapay zeka gelişimi insanlık için ciddi riskler barındırıyor. Türkiye’nin Yapay Zeka Eylem Planı, teknolojik heves ile insani değerler arasındaki dengeyi kurma konusunda hassas bir tutum sergilemekte. Saydamlık, hesap verilebilirlik, gizlilik ve ayrımcılık karşıtlığı ilkeleri üzerine bina edilen etik çerçeve, yapay zeka sistemlerinin insan haysiyetine hizmet etmesini şart koşuyor.

Ayrıca belgede, küresel ölçekte yapay zekâ yönetişimi konusunda bir ‘Küresel İttifak’ çağrısı öne çıkmakta. Sadece birkaç büyük şirketin veya ülkenin tekelinde olan algoritmalara karşı; gelişmekte olan ülkelerin ve insanlığın ortak yararını gözeten adil, etik ve kapsayıcı bir uluslararası yapay zeka hukukunun kurulması hedeflenmektedir.

Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı’nın 44 sayfalık Yapay Zeka Eylem Planı; Türkiye'nin dijital geleceğine dair iddialı, uygulanabilir ve disiplinli bir yol haritası sunuyor. Altyapı yatırımlarından insani sermayeye, yerli dil modellerinden küresel etik iş birliklerine kadar uzanan 16 temel eylem, Türkiye'nin küresel teknoloji haritasındaki yerini pekiştirme potansiyeline sahip.