'Replika' Savaşları, Hukuki Gri Alanlar Ve Oyuncunun Geleceği: Oyuncular Sendikası Savunma Hattı Kuruyor

Hollywood’da üretimi aylarca durduran tarihi SAG-AFTRA grevinin yankıları sürerken, Türkiye’de de yapay zekanın sinema ve dizi sektöründeki sınırları sert bir şekilde tartışılıyor. Ancak Oyuncular Sendikası’na göre asıl mücadele teknolojinin kendisiyle değil, onu yalnızca maliyet düşürme odaklı kullanmak isteyen yaklaşım ile. Sesi ve görüntüsü kontrolsüzce veri setlerine dönüştürülen icracı sanatçıların telif haklarını, dijital replika sözleşmelerindeki tehlikeleri ve yasal regülasyon eksikliklerini masaya yatıran sendika; sektörün devrimsel dönüşümünde oyuncunun emeğini koruyacak koruma kalkanlarını ve kırmızı çizgilerini tek tek açıklıyor:

Oyuncular Sendikası: "Yapay zekayı, mesleğimizi tehdit eden ve bu nedenle mücadele edilmesi gereken bir teknolojik yenilik olarak görmüyoruz. Bizim açımızdan asıl tehdit, teknolojik gelişmeleri öncelikle maliyetleri düşürmek amacıyla kullanmaya yönelebilecek bazı yapımcılar, içerik üreticileri, yazılımcılar ve platformlar. Başka bir deyişle, sorun teknolojinin kendisinden çok, teknolojinin emek süreçlerinde nasıl ve hangi amaçlarla kullanılacağı. Biz sendika olarak elbette en kötü senaryoya hazırlanıyoruz. Bu hazırlıkta da uluslararası çatı örgütümüz FIA'nın tavsiyeleri ve diğer federasyon üyelerimizin kendi ülkelerinde edindiği deneyimler sonucu hazırlanan kimi rehberler bize öncülük ediyor. Örneğin bir meslektaşımıza yz ile ilgili bir sözleşme geldiğinde kırmızı çizgilerimiz şunlar.

Yapay zeka bir oyuncunun performansı yerine kullanılamaz. Yani yz bir oyuncuyu "ikâme" edemez. Fakat bir asistan, işleri kolaylaştırcı, zaman kazandırcı bir yardımcı olarak elbette kullanılabilir. Mesela tehlikeli sahneleri çekerken güvenli çevrede çalışma, dövüş ya da dans sahnelerinde, oyuncunun bilmediği bir dilde konuşması gerektiğinde vs. hem yönetmenin hem oyuncunun çok işine yarayacak bir asistan olabilir.

Oyuncunun sadece sesini ya da hem görüntüsünü hem sesini proje bazlı değil bütünü ile bir ya da birden fazla yz uygulaması için kontrolü kendisinde olamayacak şekilde devretmesi asla kabul edilmemesi gereken bir husustur. Aksi taktide bir oyuncu sesini ya da hem sesini hem görüntüsünü asla onaylamayacağı bir içerikte kullanılmaya açık hale getirir. (Örneğin terör propagandası pornografik içerik veya bir suçun ya da suçlunun övülmesi gibi içerikler ya da oynamayı kabul etmeyeceği roller)

Sadece sesini bir yz uygulamasına süreli verecek oyuncular için 3. taraflara satış hakkı verilmesi de asla onaylamadığımız bir konu. Çünkü bu durumda da bir önceki maddede olduğu gibi oyuncu, sesi üzerindeki kontrolünden tamamen vaz geçiyor ve kendi sesinin, asla onaylamayacağı mecralarda ya da projelerde bile kullanılmasının önünü açıyor."

WIRED: Hollywood’da SAG-AFTRA, yapay zekâ tehdidine karşı tarihi bir grevle üretimi aylarca durdurdu ve ciddi kazanımlar elde etti. Bu konudaki duruşunuz nedir? Oyuncular Sendikası olarak, yerel sektörün dinamiklerini göz önüne aldığımızda, Türkiye’de yapay zekâ kullanımına karşı benzer bir direniş veya 'dijital grev' örgütleme planınız var mı?

Dijital grev örgütleme gibi bir planımız şimdilik yok. Ama SAG-AFTRA'nın Amerika'daki kazanımlarını bütün FIA üyesi ülkelere yaygınlaştımak için paydaşlarımızla temas halindeyiz. Yanlız şunu önemle belirtmek isteriz ki henüz ülkemizde AB ülkelerindeki gibi bir "AI Act" yani Yapay Zeka yasası yok. Kaldı ki bu yasa, AB üyesi ülkelerde kültür sanat sektöründeki "yaratıcı yapay zeka" başlığında yeterli regülasyonu sağlamadığı, icracı sanatçıları gerektiği şekilde korumadığı konusunda ciddi eleştirilerle karşı karşıya.

WIRED: Özcan Deniz gibi ikonik isimlerin dijital ikizleri sayesinde, bu aktörler yaşlansa bile 30 yaşındaki halleriyle yüz yıl boyunca yeni dizilerde başrol oynayabilir. Bu durum, sektöre yeni adım atan genç yeteneklerin, figüranların ve seslendirme sanatçılarının önünü tamamen kapatma riski taşıyor. Sendikanız, star oyuncuların dijital klonlarının yaratacağı bu tekelleşmeye ve genç meslektaşlarınızın 'istihdam dışı kalma' tehlikesine karşı nasıl bir koruma kalkanı öngörüyor?

Biz dijital ikiz demeyi doğru bulmuyoruz. Çatı örgütümüz "dijital replika" ifadesini kullanıyor. Bu çok daha doğru bir tanım. İkiz asıldır çünkü. Oysa replika içi boş bir kabuk, dışarıdan bakıldığında aslının aynı gibi görünen bir kopya anlamına gelen bir kelime. Dolayısıyla biz dijital klon ya da kopya demeyi daha doğru buluyoruz. Yukarıda da belirttiğimiz gibi kendi açımızdan en kötü senaryo için hazırlık yapıyoruz ama başkaları açısından da "en kötü senaryolar" olabilir. Sorunuzda belirttiğiniz 100 yıl boyunca aynı oyuncunun 30 yaşındaki haliyle yüzlerce dizi çekilmesi talebe bağlı bir piyasada pek de olası görünmüyor. Hele her şeyin hızla tüketildiği ve yeni metalar arandığı günümüzde. Asla var olmamış dijital oyuncuların sürekli değişmesi daha olası bir durum. Ama yz teknoljisinin neden hep oyunculuk mesleğini tehdit etmesinden söz ediyoruz? Acaba bu teknoloji çok büyük bütçeli görkemli yapımları çok ucuza çıkarmak için bir fırsat olamaz mı? Üstelik oyuncularla çalışarak ve yz yi çevre, araç gereç, hayvan ve fon düzenlemesinde kullanarak. Bu fırsat dünya çapındaki büyük yapımcıların yeni rakiplerinin sayısının artmasına neden olamaz mı?

WIRED: Mevcut Türk Ticaret Kanunu, Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (FSEK) ve İş Kanunu, bir insanın biyolojik varlığının 'veri seti' (dataset) haline getirilip yapay zekaya öğretilmesini tam olarak kapsamıyor. Yasalar teknolojinin gerisinde kalmışken, sendika olarak meclis veya bakanlıklar nezdinde acil bir 'Yapay Zekâ Aktörlük Yasası' regülasyonu için bir çalışma yürütüyor musunuz? Şu an bir oyuncu dijital ikiz sözleşmesi imzalarken onu koruyan somut bir yasal zemin var mı?

Oyuncunun sesi ve bedeni (görüntüsü) aslında hassas veri olarak KVKK da korunuyor. Yani biri sizin sesinizi ya da görüntünüzü izniniz dışında kullanırsa ülkemizde bunu engelleyecek kanun KVKK. Çoğumuz bunu sadece kimlik bilgilerimizi ya da adres telefon gibi bilgilerimizin korunması amacına yönelik zanneder ama kanun bunlarla sınırlı değil. Biyolojik verilerimiz yani ses ve görüntülerimiz de KVKK ile bir noktaya kadar korunuyor. Şimdiye kadar bize başvuran ya da doğrudan kendi avukatları aracılığıyla sesinin ya da görüntülerinin izinsiz kullanıldığından şikayet eden meslektaşlarımızın çoğu istediklerini elde etti ve şikayete konu içerikler kaldırıldı. Ama burada önemli olan yz nin şeffaf olmayan bir şekilde kendini eğitmesi. Bu konu uzun soluklu bir hukuk mücadelesi gerektiriyor. Üstelik sadece oyunculuk konusunda da değil müzik sektörü de bu konudan olumsuz etkileniyor. Tekrar etmek gerekise oyuncuların kendi dijital kopyalarının olması ile ilgili bir sözleşme yapmalarını tavsiye etmiyoruz. Önceden bilgilendirilmiş (informed consent) rızalarının alındığı, oyuncunun performansına katkı sağlayabilecek ve en önemlisi proje bazlı yz anlaşmalarının yapılmasını tavsiye ediyoruz. Yapay zeka konusunda yasa teklifi sunmak sadece bizim yapabileceğimiz birşey değil. 2024 yılında Başkent Üniversitesi' nin düzenlediği yapay zeka çalıştayına katıldık. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı yetkilileri ve sektördeki bütün paydaşların meslek örgütleri temsilcileri ile masaya oturduk. Mesleğimizin olası tehditlere karşı korunması için yasal düzenleme önerilerini paylaştık. Yapay zeka alanında kapsayıcı bir yasal düzenleme şart elbette. Sadece kültür sanat alanında değil eğitimden savunmaya, sağlıktan ticarete kadar her alanda yz ile ilgili regülasyonlar şart. Yasa yapıcıların, bu yasanın çıkması için siyasi irade ortaya koyması gerekiyor.

WIRED: Tesseract projesinde olduğu gibi, sendika üyesi olan kıdemli aktörler bu fütüristik projelere yeşil ışık yakıp haklarını devrettiğinde, sendikanın kolektif duruşu yara alıyor mu? Üyelerinizin bireysel ticari özgürlükleri ile sendikanın tüm oyuncuları korumaya çalışan ilkeleri arasındaki bu derin çatışmayı nasıl yöneteceksiniz? Dijital ikizini satan oyuncuya karşı sendikal bir yaptırım uygulanması gündeminizde mi?

Bir oyuncunun sesi ve bedeni üzerindeki tasarrufu nihayi olarak kendi iradesine bağlı. Çatı örgütümüzün ya da bizim tavsiyelerimize uymayan bir oyuncu için polisiye tedbirler ya da yaptırımlar uygulamak durumunda değiliz. Yapabileceğimiz, meslektaşlarımıza haklarını anlatmak ve yeni teknolojilerin mesleğimizi ve geleceğimizi nasıl tehdit ettiğini ya da bize ne gibi fırsatlar sunduğunu anlatmak.

Son olarak Haliç Üniversite'sinde katıldığımız yapay zeka sempozyumunda bir Amerikalı hukuk profesörünün görüşlerini dile getirmek istiyoruz. "Yapay zekaya [Dostovyevski gibi roman yaz ya da Dali gibi resim yap] değimizde yapabiliyor. Peki buna ihtiyacımız var mı? İnsanlığın bundan ne gibi bir çıkarı olabilir? Amerikan hukukunda telif hakları kanunu eserin hakkını değil eser sahibinin hakkını korur. Çünkü hak, kişiye aittir. Eğer bir teknolojik gelişme, eser sahibini bir daha eser üretemeyecek duruma düşürebilir ise bu, yasal regülasyonları zorunlu kılar. Bizim telif hakları kanunumuzun özü budur"