İnsan Suyu Tutmayı Öğrendiğinde Enerjiye de Erişti

Bugün Ürdün sınırları içindeki Kara Çöl’de 14 bin yıl öncesine ait buluntular insanlığın çevre anlayışını da gösteriyor. Jawa Barajı, bilinen en eski baraj örneklerinden biri kabul ediliyor. MÖ 4. binyılda inşa edilen bu taş ve toprak set, küçük bir akarsuyun suyunu tutarak aşağıdaki tarım alanlarının sulanmasını sağlamak için yapılmıştı. Mısır’daki Sadd el-Kafara Barajı ise MÖ 2700 civarında Kahire’nin güneyinde inşa edildi. Fakat taşkın savak sistemi olmadığı için tamamlanmasından kısa süre sonra bir selde yıkıldı. Yani baraj teknolojisinin ilk dersi, bugünkü hidroelektrik santraller için de geçerli olan eski bir gerçekti: Suyu tutmak kadar, gerektiğinde güvenle bırakmayı bilmenin de gerektiği.

Elektrik çağında su artık tarlaya yönlendirilen bir kaynak olmanın dışında dönen bir türbinin yakıtı haline geldi. 1878’de İngiltere’deki Cragside House’ta hidroelektrik ilk kez bir lambayı yakmak için kullanıldı. 1882’de ABD’nin Wisconsin eyaletindeki Appleton’da Fox Nehri üzerindeki Vulcan Street Plant, evlere ve işletmelere elektrik sağlayan ve Edison jeneratörüyle çalışan ilk hidroelektrik santrallerden biri olarak devreye girdi. On yıl içinde dünyanın farklı yerlerinde yüzlerce hidroelektrik santral çalışmaya başlamıştı.

Türkiye’de bu hikaye küçük ama sembolik bir başlangıçla açıldı. Türkiye Elektromekanik Sanayi’ne (TEMSAN) göre 1902’de Tarsus’ta kurulan 60 kW’lık hidroelektrik santral, Türkiye’de sudan elektrik üretiminin ilk örneği kabul ediliyor. Atatürk Araştırma Merkezi’nin yayımladığı çalışmalarda da Osmanlı dönemindeki ilk elektrik üretiminin Tarsus’ta, su değirmeniyle çevrilen küçük bir dinamo sayesinde gerçekleştiği aktarılıyor. Bugünün yüzlerce binlerce MW’lık hidroelektrik santralleriyle kıyaslandığında neredeyse oyuncak gibi görünen bu başlangıç, Türkiye’nin elektrik tarihindeki ilk kıvılcımlardan biriydi.

Sonrasında ölçek değişti. Türkiye’de hidroelektrik, Cumhuriyet’in sanayileşme hikayesinin ana karakterlerinden biri haline geldi. Fırat Nehri üzerindeki Keban Barajı’nın inşasına 1965’te başlandı; DSİ’ye göre 1.330 MW kurulu güce ve yıllık ortalama 6,6 milyar kWh enerji üretim kapasitesine sahip Keban, Türkiye’nin büyük ölçekli hidroelektrik döneminin simge yatırımlarından biri oldu. Onu Karakaya, Atatürk, Birecik, Karkamış ve Ilısu gibi Fırat-Dicle havzasını baştan aşağı dönüştüren projeler izledi. Atatürk Barajı ise 2.400 MW kurulu gücü ve yıllık 8,9 milyar kWh üretim kapasitesiyle hala Türkiye’nin ve Avrupa’nın en büyük hidroelektrik santrali. Ekonomik anlamda da en büyük değerlerden biri. Atatürk Barajı her yıl ekonomiye 1,7 milyar dolar düzeyinde katkı sağlıyor.

Baraj teknolojisi ve yapılar artık gezegen ölçeğinde bir mühendisliği beraberinde getiriyor. Çin’de olan Üç Boğaz Barajı, Yangtze Nehri üzerinde ve 22.500 MW kurulu güce sahip. Üç Boğaz Barajı’nın hikayesi büyük bir santral hikayesinden fazlasını taşıyor. O kadar büyük bir mühendislik yapısı ki, popüler kültürde neredeyse gezegen ölçeğinde bir efsaneye dönüştü: Dünya’nın dönüş hızını yavaşlattığı iddiası. Etkisi gündelik hayatın fark edebileceği düzeyde olmasa da NASA Goddard Uzay Uçuş Merkezi’nden Benjamin Fong Chao’nun hesaplamalarına göre Üç Boğaz Barajı’nın rezervuarında tutulan dev su kütlesi gezegenin eylemsizlik momentini artırarak gün uzunluğunu yaklaşık 0,06 mikrosaniye uzatabilecek kadar küçük bir etki yaratıyor.

Yani baraj dediğimiz sistem hem çok eski hem de hala çok yeni. Bir yanda MÖ 4. binyılda taşkın suyunu tutmaya çalışan antik topluluklar diğer yanda Dünya’nın dönüş hızını mikroskobik ölçekte değiştirecek kadar suyu tek bir vadide biriktiren yapılar.

Küresel hikayelerin Türkiye’deki temsilcilerinden biri de Bingöl’de, Murat Nehri üzerinde yer alan Cengiz İnşaat ve Özaltın İnşaat’ın ortak girişimi olan Kalehan Enerji çatısı altındaki Aşağı Kaleköy Barajı ve Hibrit Enerji Santrali. Türkiye ve Avrupa’nın ilk hibrit santrali olma özelliğini taşıyor.

Şirket aynı kol üzerindeki Yukarı Kaleköy Barajı ve HES ile Beyhan-1 Barajı ve HES ile toplamda üç santralle ilk beş ayda toplam 3,4 milyon MWh üretim gerçekleştirdi. Bu, son beş yılın ortalamasının iki katından fazla. Şirket, yoğun yağışlı dönemde aynı nehir üzerindeki üç santralde suyu üretime kazandırmadan salmadığını belirtiyor.

Türkiye’nin enerji hikayesi açısından da önemli bir durum bu. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı’nın güncel verilerine göre Türkiye’nin elektrik kurulu gücü 2026 Nisan sonu itibarıyla 125.410 MW’a ulaştı. Bu gücün yüzde 25,8’i hidroelektrik, yüzde 21,3’ü güneş, yüzde 12’si rüzgar, yüzde 19,8’i doğal gaz ve yüzde 17,6’sı kömürden oluşuyor. Yani suyun taşıyıcısı gücü yanında güneş ve rüzgar da toplam kurulu gücün üçte birinden fazlasına yaklaşan ana oyuncularından biri haline gelmiş durumda.

Bu yıl hidroelektrik tarafında yaşanan sıçrama da aynı meseleyi görünür kılıyor. Nisan 2026’da Türkiye’de hidroelektrik santralleri 11,66 milyar kWh elektrik üreterek aylık bazda tüm zamanların en yüksek hidroelektrik üretim seviyesine çıktı. Elektrik üretiminin yüzde 41,4’ü yalnızca hidroelektrikten karşılandı. Yenilenebilir kaynakların üretimdeki payı ise yüzde 70,5’e ulaştı. Mayıs ayında da benzer tablo sürdü. TEİAŞ verilerine göre hidrolik kaynaklar 11,7 TWh üretimle toplam üretimin yüzde 43,6’sını oluşturdu. Aşağı Kaleköy, Yukarı Kaleköy ve Beyhan-1’in rekor üretimi de tablonun bu şekilde oluşmasında etki oluşturdu.

Cengiz Enerji CEO’su Ahmet Türkoğlu, bu yılın şirket için alışılmadık geçtiğini anlatırken meseleyi doğrudan suyla başlatıyor: “Bu sene çok enteresan bir sene oldu bizim için. Su her zamankinden çok fazla. Beş yıllık üretim ortalamamızın iki katından daha fazla su var bu sene.” Tabii ki portföyünde neredeyse her kaynak bulunan bir sepeti yöneten şirketler için hem iyi hem de kötü bir senaryo oluşturabiliyor bu durum. Su fazlaysa hidroelektrik üretim artıyor. Üretim artınca fiyatlar düşebiliyor. Fiyatlar düşünce bu kez başka santraller devreden çıkıyor. Türkoğlu, “Biz şubat ayından beri hiç doğal gazı çalıştırmadık” diyor. Kaynak çeşitliliği riski azaltıyor ama bazı parçaları atıl durumda bırakabiliyor. Tabii ki maliyeti yüksek olan doğal gaz ve termik kaynakların şu anda sistemde geride kalması ülke ekonomisi açısından bir değer de taşıyor.

Cengiz Enerji’nin Türkiye’de 5.162 MW kurulu gücü bulunuyor. Bunun 3.171 MW’ı yenilenebilir kaynaklardan geliyor. Şirketin Murat Nehri üzerindeki üç santralinin toplam kurulu gücü ise 1.709 MW. Kalehan Enerji Genel Müdürü Gültekin Keleş’e göre bu üçlü yapı, Türkiye’nin hidroelektrik kurulu gücünde özel sektör tarafında önemli bir yere sahip.

Bu kapasitenin önemli kısmı birbirini takip eden bir sistemle çalışıyor. Yani bir santralden çıkan su diğerinin gölüne giriyor. Keleş bunu “Bir damla suyu bile ziyan etmeden enerjiye çevirmek” sözüyle anlatıyor. Bu yıl yoğun yağışta fark yaratan nokta da bu kademeli yapı ve planlama oldu. Şirket, havzadaki suyu yalnızca baraj gövdesiyle değil, meteorolojik tahminlerle, bakım planlamasıyla ve piyasa yönetimiyle birlikte okuduğunu söylüyor. Keleş, yaklaşık 45 meteorolojik istasyondan günlük veri topladıklarını kar, yağmur, rüzgar, toprağın suya doygunluğu ve yukarıdaki barajların çalışma biçimi gibi verilerle üretim tahmini yaptıklarını belirtiyor. Tabii ki su, rüzgar ve güneş üzerinde kontrolün olmadığı kaynaklar bu nedenle tahminler tutarlı olsa da yanılma payı her zaman var. Bu durumdan zararsız çıkmak için çeşitlilik gerekiyor. Aşağı Kaleköy bu açıdan ayrı bir yerde duruyor. Tesis, 500 MW hidroelektrik santralin yanına eklenen 80 MW güneş enerjisi santraliyle Türkiye’nin ilk hibrit enerji santrali olarak konumlanıyor. Yaklaşık 200 bin güneş panelinden oluşan bu ek kapasiteyle santralin kurulu gücü 580 MW’a çıkıyor. Şirket, bunun 500 bin hanenin elektrik tüketimine karşılık geldiğini belirtiyor.

Keleş, “Hidroelektrikle güneş bir miktar ters çalışıyor. Hidroelektrik nisan, mayıs aylarında, güneş haziran, temmuz, ağustos aylarında” diyor. Böylece yaz aylarında kısmen boşta kalan trafo, şalt sahası, iletim hattı ve işletme altyapısı yeniden ekonomiye kazandırılıyor. Güneş, suyun azaldığı yerde devreye giriyor. Hidroelektrik, güneşin dalgalandığı anda şebekeye hızlı tepki verebiliyor. Üzerine batarya eklendiğinde ise yenilenebilir enerji yalnızca ‘temiz’ değil daha öngörülebilir bir kaynak haline geliyor.

Cengiz Enerji’nin orta vadede yaklaşık 610 MW’lık yeni yenilenebilir yatırım planı var. Bunun 500 MW’lık kısmı depolamalı olacak şekilde 300 MW rüzgar, 200 MW güneş şeklinde planlanıyor. Ancak şirket, bu yatırımlarda izin süreçleri ve davalar nedeniyle zorlandığını söylüyor. Türkoğlu, “Paramız var. İsteğimiz var. Ekibimiz var. Her şeyimiz var. Tek eksiğimiz izin süreçlerinden kaynaklanan zaman kaybı” diyor.

Enerji yatırımları bir alana kuruluyor, doğaya temas ediyor, yerel hayatı etkiliyor. Sosyal kabul bu yüzden enerji dönüşümünün bir parçası. Türkoğlu, “Bulunduğunuz yere katkı sağlamanız gerekiyor. Sosyal faaliyetlerle ve çevreye yapılacak olumlu katkı ile halkı kazanmalısınız” diyor. Yine de Türkiye’nin önünde daralan bir zaman aralığı var. Elektrik talebi artıyor. Sanayi daha fazla elektriğe ihtiyaç duyuyor. Yapay zekadan veri merkezlerine, elektrikli araçlardan ısı pompalarına kadar yeni teknolojiler şebekeye daha fazla yük bindiriyor. Uluslararası Enerji Ajansı’nın 2026 elektrik analizine göre küresel elektrik talebinin bu on yılın kalanında yılda ortalama yüzde 3,5’in üzerinde büyümesi bekleniyor. Yani enerji tartışması artık yalnızca hangi kaynağı kurduğumuzla değil, elektriği ne kadar hızlı, esnek ve güvenilir biçimde yönettiğimizle ilgili.

Bugün Fırat Nehri ve kollarında su bol. Türbinler dönüyor. Baraj kapakları açılmadan elektrik üretiliyor. Ama enerji politikası yalnızca suyun bol olduğu yıllara göre yazılamaz. Türkoğlu’nun söylediği gibi “Bu sene su iyi. Gelecek yıl suyun iyi olma ihtimali çok düşük.” İşte tam da bu yüzden Türkiye’nin enerji dönüşümünde en kritik konu böylesi dönemlerde esneklik ile sistemi sürekli çalışır tutabilmekte duruyor.

Baraj Manzaraları

Barajlı hidroelektrik santrallerinde su yalnızca tutulmaz. Sistem ihtiyacına, üretim planına ve şebeke dengesine göre kontrollü biçimde bırakılır. Bu yüzden barajın aşağısındaki nehir yatağı, dışarıdan bakıldığında sakin görünse bile kısa sürede değişebilir. Aşağı Kaleköy Barajı’nın mansabında Murat Nehri’nin içinde küçük adacıklar bulunuyor. Kalehan Enerji yetkililerinin anlattığına göre, su debisinin düşük olduğu dönemlerde yöre halkı zaman zaman bu adacıklara çıkabiliyor. Ancak üretim ya da sistem ihtiyacı nedeniyle su bırakıldığında nehir seviyesi hızla yükselebiliyor. Şirket yetkilileri, tesis faaliyete geçtiğinden bu yana adacıklarda mahsur kalan kişiler için iki kez helikopterle kurtarma operasyonu yapıldığını aktarıyor.