Hantavirüs Salgınına Dair Tüm Bilinenler

Atlas Okyanusu açıklarında seyreden Hollanda bayraklı “MV Hondius” kruvaziyer gemisinde patlak veren hantavirüs salgını nedeniyle dünya kamuoyu endişe içinde. Gemide üç kişinin hayatını kaybetmesinin ardından gemideki yaklaşık 150 kişi karantinaya alınmıştı. Gemi halihazırda Kanarya Adaları'na demirlemek üzere ilerliyor. 

70 yaşındaki bir erkek olan ilk vakanın 11 Nisan'da gemide hayatını kaybetmesinin ardından 40 kişilik bir grup, Güney Atlantik adası St Helena'da mola verildiği sırada gemiden inmişti. Bu yolcular memleketlerine döndüğü sırada ilk vakanın eşi olduğu bildirilen Hollandalı bir kadın yolcu da uçağa binmiş ve fenalaşarak hayatını kaybetmişti. Uçakta kadınla temas ettiği anlaşılan bir uçuş görevlisi de hastanede gözetim ve tedavi altına alınmıştı. 

St Helena'da gemiden ayrılanlar arasında Türkiye, İngiltere, Hollanda , İsviçre, Güney Afrika ve ABD de dahil olmak üzere bir dizi ülkeden insan var. Sağlık görevlileri şimdi bu yolcuları da gözetim altında tutuyor. Gelişmeler sürerken, akıllara önemli bir soru geliyor: Bu hantavirüs salgını yeni bir pandemi olur mu? 

DSÖ'den açıklama: "Bu, SARS-CoV-2 değil" 

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) Genel Direktörü Tedros Adhanom Ghebreyesus, perşembe günü yaptığı açıklamada, gemiyle bağlantılı toplam 8 vaka bildirildiği, bunlardan 3’ünün hayatını kaybettiğini söyledi. Vakaların 5’inde hantavirüs enfeksiyonunun laboratuvar testleriyle doğrulandığını da ekledi. DSÖ’ye göre salgına neden olan virüs, hantavirüslerin insandan insana sınırlı da olsa bulaşabildiği bilinen tek türü "Andes suşu". Uzmanlar, bu virüsün ancak "yakın ve uzun süreli temas" durumlarında kişiden kişiye bulaşabildiğini belirtiyor. 

Dr. Tedros, “Bu ciddi bir olay olsa da DSÖ halk sağlığı açısından riski düşük olarak değerlendiriyor” dedi. Virüsün kuluçka süresinin (vakanın semptom göstermesine kadar geçen süre) 6 haftaya kadar uzayabildiğine dikkat çeken DSÖ Başkanı, gelecek günlerde yeni vakaların ortaya çıkabileceği uyarısında da bulundu. Kurumun basın toplantısında konuşan DSÖ epidemiyoloğu Maria Van Kerkhove de bu salgını COVID-19’un ilk günlerinden ayırmak gerektiğini belirtti.  

Van Kerkhove, "Burada net olmak istiyorum: Bu, SARS-CoV-2 değil. Bu bir COVID pandemisinin başlangıcı değil. Bu, bir gemide gördüğümüz yerel bir salgındır" dedi. DSÖ, 2 Mayıs cumartesi günü durumdan haberdar olduktan sonra bir dizi adım attığını da duyurdu. Son gelişmelere göre örgüt, gemideki tüm yolcu ve mürettebatın kapsamlı sağlık değerlendirmesini yapmak üzere bir uzmanı doğrudan gemiye gönderdi. Ayrıca geminin yolculuğa başladığı Arjantin’den beş farklı ülkenin laboratuvarlarına toplam 2 bin 500 tanı kiti sevk edilerek test kapasitesinin artırıldığı açıklandı.  

Hantavirüs ve Andes suşuna dair bilinenler 

İngiltere Sağlık Güvenliği Ajansı (UKHSA) 6 Mayıs Çarşamba günü yapılan analizlerde, salgına neden olan virüsün Andes hantavirüsü olduğunun doğrulandığını duyurdu. Hantavirüsler, fare ve sıçan gibi kemirgenlerin taşıdığı bir virüs grubu. Virüs, genellikle kemirgenlerin idrarı ve dışkısıyla çevreye yayılıyor. Dünyanın farklı bölgelerinde görülebilen hantavirüsler, hafif grip benzeri belirtilerden ağır solunum yetmezliğine kadar değişen semptomlara yol açabiliyor. 

Virüs özellikle kırsal alanlarda, tarımsal bölgelerde ya da kemirgenlerin yuva yapabildiği depo, ahır ve sayfiye evlerinde insanlara bulaşabiliyor. Uzmanlara göre insanlar genellikle, kemirgen dışkısı, idrarı veya tükürüğünden havaya karışan virüs parçacıklarını soluyarak enfekte oluyor. Virüs ayrıca açık yaralar, gözler veya nadiren kemirgen ısırıkları yoluyla da vücuda girebiliyor. Andes virüsü kişiden kişiye bulaşabilse de UKHSA'ya göre bu nadiren görülüyor. Yetkililer, bu bulaşmanın yalnızca “çok yakın ve uzun süreli temas” durumlarında görüldüğünü belirtiyor. Aynı evde yaşayan kişiler, aynı yatağı paylaşanlar ya da uzun uçuşlarda yan yana oturan yolcular bu risk grubuna örnek gösteriliyor. 

UKHSA, hantavirüsün gündelik sosyal temaslarla bulaşmadığının altını çiziyor. Virüsün; sokakta yürümek, mağaza, okul ya da iş yerinde bulunmak gibi sıradan temaslarla yayılmadığı vurgulanıyor. Hantavirüs enfeksiyonunda görülebilen belirtiler arasında ateş, aşırı halsizlik, kas ağrıları, karın ağrısı, bulantı, kusma, ishal, nefes darlığı ve tansiyon düşüklüğü yer alıyor. Yaklaşık 4 ila 10 gün sonra ise hastalarda hızla kötüleşen öksürük ve nefes darlığı da ortaya çıkabiliyor. 

Belirtiler genellikle virüse maruz kaldıktan 2 ila 4 hafta sonra ortaya çıkıyor. Ancak bazı vakalarda semptomların 40 güne kadar gecikebildiği veya bir hafta kadar kısa bir süre içinde ortaya çıkabileceği bildirildi. Şu anda hantavirüse karşı onaylı bir aşı veya spesifik antiviral tedavi yok. Tedavi, hastanın semptomlarını hafifletmeye yönelik destekleyici bakım ve gerektiğinde solunum ve kalp desteği verilmesine dayanıyor. Andes hantavirüsünde ölüm oranının yüzde 30 ve yüzde 50 arasında değişebildiği biliniyor. Ancak uzmanlar, bu yüksek oranların yaklaşık 30 yıl önceki verilere dayandığı ve günümüzde erken hastane müdahalesi ile sonuçların belirgin şekilde iyileşebileceği görüşünde. 

"Havadan bulaşma ihtimali tamamen dışlanmadı" 

Bazı uzmanlar, Andes virüsünün tükürük yoluyla bulaşabileceğine dair işaretler olduğunu, ancak bunun öksürük veya hapşırıkla havaya yayılan damlacıkları kapsayıp kapsamadığının bilinmediğini söylüyor. Teksas Üniversitesi Tıp Fakültesi'nden mikrobiyoloji, immünoloji ve patoloji profesörü Scott Weaver, Scientific American'a yaptığı açıklamada, geçmişteki küçük salgınların genellikle aile bireyleri veya sağlık çalışanları arasında görüldüğünü belirterek, virüsün “çok verimli şekilde insandan insana bulaşmadığının düşünüldüğünü” ifade ediyor. Ancak havadan bulaş ihtimalinin tamamen dışlanamadığını da ekliyor. 

Ayrıca uzmanlar, virüsün insanlar arasında yayılırken mutasyona uğrama ihtimalinin de yakından izlendiğini belirtiyor. Zira mutasyonlar virüsleri insanlar arasında daha kolay bulaşabilir hale getirebiliyor. Bu belirsizlik nedeniyle sağlık otoriteleri geniş çaplı temaslı takibi başlattı. Güney Afrika Sağlık Bakanı Aaron Motsoaledi, virüse maruz kalmış olabilecek toplam 62 kişinin belirlendiğini açıkladı. Bunların arasında farklı şehirlerde hastalara müdahale eden sağlık çalışanları da var. 

Virüsün kaynağı ne? 

Bu arada araştırmacılar, MV Hondius gemisindeki salgının tam olarak nasıl başladığını ve yolcuların virüsü nasıl kaptığını anlamaya çalışıyor. Virüsün insandan insana ne ölçüde bulaşabildiğini anlamak için kaynağı araştırmak elzem. Bunun için en önemli araçlardan biri ise vakaların zaman çizelgesini oluşturmak. 

Arjantin hükümeti, hayatını ilk kaybeden Hollandalı çiftin gemiye binmeden önce Arjantin'in Ushuaia kentinde turistik gezilere katıldığını, ayrıca Uruguay ve Şili’de seyahat ettiğini açıkladı. Çiftin Ushuaia'da bir çöp alanında kuş gözlemine katıldığı da biliniyor. Çöp alanları hantavirüsün bulaşmasını kolaylaştıran alanlar. Zira kemirgenlerin atıkları bu alanlarda havaya karışarak solunabiliyor. 

ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezi'nde çalışmış ve 1990'lı yıllarda bir hantavirüs salgınında görev almış olan Prof. Craig Dalton, The Conversation'da kaleme aldığı yazıda zaman çizelgesindeki dikkat çekici bir ayrıntıya değiniyor: "DSÖ verilerine göre gemi 1 Nisan 2026’da Arjantin’in Ushuaia kentinden ayrıldı. İlk vaka ise yalnızca beş gün sonra, 6 Nisan’da semptom göstermeye başladı. Ancak hantavirüsün kuluçka süresi genellikle iki ila dört hafta arasında değişiyor. Bazı durumlarda bir haftaya kadar düşebiliyor ama beş günlük süre sıra dışı kabul ediliyor."  

Yani ilk vaka olan Hollandalı erkek, gemiye binmeden önce Arjantin'de bu virüse maruz kalmış olabilir. Ancak sonraki vakalar daha da dikkat çekici. İkinci vaka olan Hollandalı kadın -eşi olduğu için- ilk hastayla yakın temas halindeydi. Bu da iki ihtimali gündeme getiriyor: Ya iki kişi aynı kemirgen nedeniyle enfekte oldu ya da ikinci kişiye virüsü ilk hastadan bulaştı. 

Dalton, "Üçüncü vaka aynı aileden değil. Eğer bu kişinin ilk vakalarla aynı Arjantin gezisine katılmadığı ortaya çıkarsa, insanlar arası bulaşma ihtimaline daha fazla ağırlık verilebilir" ifadelerini kullandı. Uzmanlar insandan insana bulaşma tezinin henüz kanıtlanmadığını söylüyor. Ancak Dalton'a göre, ilk ağır vakadan yaklaşık iki ila üç hafta sonra yeni semptomatik vakaların ortaya çıkması, Andes suşunun önceki salgınlarda gösterdiği bulaşma modeliyle uyumlu. Halihazırda laboratuvarlarda virüs örneklerinin genetik analizi yapılıyor. 

Arjantin ve Şili'de endemik 

ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC) ile bilimsel yayınlarda yer alan verilere göre Andes hantavirüsü, Güney Amerika’da özellikle Arjantin ve Şili’de zaten endemik kabul ediliyor. Endemik, yeryüzünde sadece belirli bir coğrafi bölgede yer alan ve doğal yollarla başka hiçbir yerde ortaya çıkmayan organizmalar için kullanılan bir niteleme. 

Arjantin’de hantavirüs özellikle Patagonya bölgesi, And Dağları çevresi ve kırsal alanlarda uzun süredir görülüyor. Ülkenin sağlık kayıtlarında zaman zaman kümelenme şeklinde salgınlar yaşandığı belirtiliyor. En dikkat çekici olaylardan biri 2018-2019 arasında Chubut eyaletindeki Epuyén kasabasında yaşanan salgındı. Bu salgında 34 kişi enfekte olmuş, 11 kişi hayatını kaybetmişti ve araştırmacılar bunun insanlar arasında bulaşın doğrulandığı ilk büyük Andes hantavirüsü salgınlarından biri olduğunu açıklamıştı. Bu durum, MV Hondius gemisindeki salgının kaynağının yolcuların gemiye binmeden önce kaptığı bir enfeksiyon olabileceği tezini güçlendiriyor. 

Gemiden erken inen yolculara ne olacak? 

Tüm bu veriler St Helena'da mola verildiği sırada gemiyi erken terk eden yolcuların yakından izlenmesinin önemini de gözler önüne seriyor. O yolcular arasında Türk YouTuber Ruhi Çenet de var. Çenet, gemiden inip ülkeye döndüğünü, test yaptırdığını ve semptom göstermediğini açıklamıştı. Ancak birçok insan bu açıklamaya tepki göstererek Çenet'in tam ölçekli bir sosyal izolasyona veya karantinaya girmesi gerektiğini savunmuştu. 

Tepkiler üzerine cuma günü yeni bir açıklama yapan Çenet, "Birkaç hafta boyunca toplum içine karışmayacağım. Sağlık ekipleriyle sürekli iletişim halindeyim. En ufak bir ateş veya halsizlik hissettiğim an maskemi takıp ambulans çağırmak üzere hazır bekliyorum" dedi. Gemiden erken inen diğer yolcular için de çeşitli tedbirler uygulanıyor. İngiltere Sağlık Güvenliği Ajansı’nın (UKHSA) açıklamasına göre, gemiden erken inen iki İngiliz yolcu şu anda evlerinde izolasyonda. Şimdilik belirti göstermeyen bu kişilerin, sağlık yetkilileriyle iletişimde olduğu belirtiliyor. 

ABD'de ise izolasyon gerektirecek sıkı bir uygulama yok. Georgia eyaletinde iki kişinin takip edildiği ve hiçbirinde hastalık belirtisi görülmediği belirtiliyor. Kaliforniya sağlık yetkilileri de bazı eyalet sakinlerinin gemide bulunduğunu doğruladı ancak şu ana kadar enfekte olduklarına dair bir bulgu olmadığını söylüyor. Arizona’da ise bir kişinin semptom göstermeden gözlem altında tutulduğu aktarılıyor. Andes hantavirüsünün, kuluçka döneminde bulaşıp bulaşmadığı konusu da tartışılıyor. Mevcut araştırmalar, bulaşmanın çoğunlukla belirtiler başladıktan sonraki dönemde gerçekleştiğini düşündürüyor. Yani bilim insanları şu an için “Kuluçka döneminde yayılım güçlü biçimde kanıtlandı” diyemiyor. 

Sağlık Bakanlığı: "Türkiye'de pozitif vaka yok" 

T.C. Sağlık Bakanlığı'ndan cuma günü yapılan açıklamada da Türkiye'de henüz pozitif vaka tespit edilmediği vurgulandı. Açıklamada, "Kamuoyuna yansıyan hantavirüs vakalarına ilişkin süreç, Bakanlığımız tarafından bilimsel esaslar doğrultusunda titizlikle takip edilmektedir" dendi: "Ülkemizde henüz pozitif vaka tespit edilmemiştir. Vatandaşlarımızın yalnızca resmî makamlar tarafından yapılan açıklamaları dikkate almaları, kamuoyunda dolaşıma giren doğrulanmamış bilgilere karşı dikkatli olmaları önem arz etmektedir. Bakanlığımız; halk sağlığını tehdit edebilecek her türlü bulaşıcı hastalığa karşı; tarama, önleme, kontrol ve izleme çalışmalarını ilgili tüm birimleriyle kesintisiz şekilde sürdürmektedir." 

Söz konusu gemide Çenet'in yanı sıra en az iki Türk vatandaşının daha yer aldığı biliniyor. Bunlar arasında kuş gözlemcisi Emin Yoğurtcuoğlu da var. Halen gemide seyahat eden Yoğurtcuoğlu, Instagram hesabından yayımladığı videoda gemide yeni semptomatik vaka olmadığını duyurdu. "Gemideyiz. 6 Mayıs. Kanarya Adaları’na doğru gidiyoruz. Her şey yolunda. Yeni bir vaka yok. Hastalarımızı tahliye ettik. Hollanda’ya varmak üzerelerdir diye düşünüyoruz."