Gökyüzü Bazen Neden Daha Geniş Hissettiriyor?

Bir apartman sokağında başınızı kaldırdığınızda gökyüzü, sizin için iki cephe arasında kalan dar bir alandan ibarettir. 151 bin kilometrekarelik Konya Ovası’nda veya ABD’nin 725 bin kilometrekarelik alan kaplayan Büyük Ovalar (Great Plains) bölgesinde ise ufuk, bakışın ulaşabildiği yere kadar uzanır. İki yerde de gökyüzünün fiziksel boyutu aynıdır. Görüş alanı içindeki payı aynı değildir.

İnsanların ‘burada gökyüzü daha büyük’ diye tarif ettiği hissin şehir planlamasında kullanılan bir ölçüsü bulunuyor: sky view factor, yani gökyüzü görünürlük oranı. Bir noktadan görülebilen gökyüzünün, teorik olarak görülebilecek gökyüzü yarımküresine oranını gösteren bu değer 0 ile 1 arasında değişiyor. Dar sokaklar, yüksek yapılar, tepeler ve yoğun ağaç örtüsü oranı düşürüyor; açık meydanlar ve düz araziler yükseltiyor.

Haziran 2026’da Scientific Reports’ta yayımlanan bir araştırma, bu oranı Çin’in Chengdu kentindeki sokak ve parklarda inceledi. Araştırmacılar, yaya göz hizasına yakın 1,5 metre yükseklikten 180 derecelik balık gözü fotoğraflar çekti. Bir yazılım görüntüdeki pikselleri ‘gökyüzü’ ve ‘engel’ olarak ayırdı. Elde edilen sonuçlar hava kalitesi ve mikroiklim ölçümleriyle, 1.692 kişinin katıldığı anketlerle birlikte değerlendirildi.

Araştırma insanların gökyüzünü ne kadar büyük gördüğünü doğrudan sormadı. Bunun yerine görünür gökyüzünün ısı, hava kirliliği ve yaya konforuyla ilişkisini ölçtü. Sonuçlar, daha açık bir gökyüzünün her koşulda daha iyi olmadığını gösterdi. Parklarda yüksek gökyüzü görünürlüğü kirleticilerin dağılmasına yardımcı olurken aynı geometrik özellik dar sokaklarda daha fazla güneş yükü ve farklı hava kirliliği sonuçları doğurabiliyordu. Sokakların kapalı ya da açık olması kadar yüzey rengi, trafik ve bitki örtüsü de belirleyiciydi.

Gökyüzü artık emlak fotoğraflarından bile ölçülebiliyor. Haziran 2026 tarihli, henüz hakem değerlendirmesinden geçmemiş bir çalışmada, Çin’in Wuhan kentindeki konut ilanlarından alınan 12.334 pencere görüntüsü kullanıldı. Araştırmacılar 304 katılımcıdan 27.477 ikili karşılaştırma topladı ve insanların pencere manzaralarına verdiği tepkileri tahmin eden bir sinir ağı geliştirdi. Gökyüzü, ağaç ve alçak bina oranının yükselmesi daha geniş ve tercih edilen manzaralarla; yüksek yapıların baskınlaşması ise tekdüzelik ve sıkışmışlık hissiyle ilişkilendirildi.

Bu bulgular, gökyüzünün büyük görünmesinin tek bir optik yanılsamadan kaynaklanmadığını düşündürüyor. Ufkun uzaklığı, yakındaki yapıların yüksekliği, yolun genişliği ve manzarayı bölen dikey çizgiler birlikte çalışıyor. Göz, çevresindeki nesneleri ölçek işareti olarak kullanıyor. Yakındaki binalar azaldığında ve ufuk kesintisiz hale geldiğinde çevre daha geniş algılanıyor.

105 katılımcıyla yapılan 2022 tarihli bir deney de görüntüdeki gökyüzü miktarıyla algılanan açıklık arasında küçük fakat anlamlı bir ilişki buldu. Yeşilliklerin etkisi daha güçlüydü. Bu nedenle genişlik duygusunu doğrudan gökyüzüne bağlamak mümkün değil; gökyüzü, manzaranın geri kalanıyla birlikte değerlendiriliyor.

Atmosfer bu etkiyi güçlendirebilir. NASA’nın açıkladığı ışık saçılımı, gökyüzünün ufka doğru neden renk ve kontrast değiştirdiğini gösteriyor. Havadaki nem, toz ve kirlilik uzak nesneleri silikleştirirken temiz hava ufuk çizgisini daha keskin hale getirebilir. Bunlar derinlik duygusunu değiştirir, gökyüzünün açısal büyüklüğünü değil.

Savana hipotezi neyi açıklıyor?

Geniş gökyüzü tartışmasına sık sık eklenen savana hipotezi, aslında iki farklı iddiaya verilen ortak bir ad. Paleoantropolojideki ilk savana hipotezi, insan atalarının ormanlardan daha açık çevrelere çıkmasıyla iki ayaklılık gibi özelliklerin gelişimi arasında bağlantı kuruyordu. Çevre psikolojisindeki daha sonraki versiyon ise insanların uzakları görebildiği, su ve bitki örtüsü bulabildiği, gerektiğinde korunabileceği savana benzeri manzaralara evrimsel bir yatkınlık taşıyabileceğini savunuyor.

Bu ikinci yaklaşım, açık alanların neden çekici bulunabileceğini açıklamaya çalışıyor. Gökyüzünün neden daha büyük göründüğünü açıklayan bir görme teorisi değil. Bir manzarayı tercih etmekle onun fiziksel ölçülerini farklı algılamak aynı süreç sayılmıyor.

ABD’deki geniş gökyüzü hissi için daha doğrudan bir açıklama coğrafyada bulunabilir. ABD Ulusal Park Servisi’nin verilerine göre Büyük Ovalar (Great Plains) yaklaşık 725 bin kilometrekareye yayılan, büyük bölümü düz veya hafif dalgalı bir alan. Bu coğrafyada tepeler ve yüksek yapılar ufku daha az kesiyor. Uzun yollar, geniş tarım arazileri ve alçak yapılaşma gökyüzünün görüş alanındaki payını artırıyor.

Türkiye'nin İç Anadolu Bölgesi'nde Ankara, Konya ve Aksaray illerinin kesiştiği noktada yer alan Tuz Gölü. Fotoğraf: temizyurek / gettyimages

Bu özellik ABD’nin tamamı için geçerli değil. Türkiye’de de Konya Ovası, Tuz Gölü çevresi, Harran veya Trakya’nın açık tarım arazileri benzer bir gökyüzü görünürlüğü sunabilir. İstanbul’da ise mahalle arasındaki dar bir sokak, meydan ve sahil şeridi birbirinden farklı sonuçlar verir. Bu bakımdan karşılaştırılması gereken ve bize bir bölgedeki gökyüzünü ‘daha geniş’ hissettiren şey ülkelerden çok belirli arazi ve yapılaşma biçimleri.

Bu yapılaşma tercihlerinin şehirler açısından bir bedeli de var. Daha fazla gökyüzü en basit haliyle ferahlık sağlayabilir ancak sıcak iklimlerde gölgeyi azaltarak konforu bozabilir. Belki de Türkiye’nin sıcak yazlar yaşayan kentlerinde amaç mümkün olan en yüksek gökyüzü oranına ulaşmak değil, açıklık ile gölgeleme arasında doğru dengeyi kurmak olmalı.