Dijital İkiz Kahramanlar, Hibrit Gerçeklikler Ve Etik Sınırlar: ‘Tesseract’ Neyi Değiştiriyor?
Yapay zeka sinemada oyuncunun yerini mi alıyor, yoksa ona yeni bir avatar mı giydiriyor? 72 dakikalık yapay zeka destekli dizi Tesseract’ın kamera arkasındaki titiz üretimi, yönetmen koltuğundan dinliyoruz.
Fotoğraf: Tesserract
Yapay zekanın film setlerine ve post-prodüksiyon odalarına sızması artık teorik bir gelecek senaryosu değil; Tesseract gibi 72 dakikalık, 1 milyondan fazla görsel ve 60 saati aşan video üretimiyle ayağı yere basan somut bir gerçeklik. Ancak bu teknolojik devrim, sadece yeşil perdeleri tarihe gömmekle veya prodüksiyon bütçelerini optimize etmekle kalmıyor; oyunculuk mesleğinin tanımını, telif haklarını ve sektörün geleceğini kökten sarsıyor. Özcan Deniz ve Akın Akınözü’nün başrollerini paylaştığı ve açık kaynak yapay zeka araçlarının özel yazılımlarla harmanlandığı Tesseract, oyuncu performansını merkeze alan hibrit modeliyle hem yaratıcı olanakların hem de sektördeki etik kaygıların tam merkezinde duruyor. Konuyla ilgili merak ettiklerimizi Tesseract Yapımcısı Erim Şişman’a sorduk.
WIRED: Diziler özelinde tamamen yapay zeka bir video üretimini mi yoksa hibrit (yüz, mekan giydirme, ses dublajı vs.) yöntemleri mi daha etkili buluyorsunuz?
Açıkçası bu tercih çekim takvimine, bütçeye ve sahnenin ihtiyaçlarına göre değişiyor. Bazı aksiyon sahnelerinde ve kapsamlı dünya tasarımlarında yapay zeka bize önemli avantajlar sağlıyor. Duyguların, yani oyunculuğun önem taşıdığı sahnelerdeyse hibrit yöntemle daha verimli sonuçlar alıyoruz. Gerçek oyuncu performansını koruyup çevresindeki dünyayı dönüştürmek benim açımdan daha doğru bir yaklaşım. Oyuncuların performansını merkeze alıp yapay zekayla üretilen mekanlarla bu gücü öne çıkardığımızda çok tatmin edici sonuçlar aldık. Yapay zeka, yeşil perde önünde çekilmeden arka planı değiştirme, ışığı ve kamera açılarını yeniden oluşturma gibi fırsatlar tanıyor. Aynı şekilde post production kısmında da yaratıcı geçişleri, renk eşleme, offline kurgu süreçlerini çok hızlı hale getirdi. Teknik bilgiye sahip kişilerin elinde inanılmaz sonuçlar alınabiliyor. Aksi takdirde sahneyi büyütüp geliştirmek yerine, reji hatalarını düzeltmek için kullanmaktan öteye geçemiyor. Senaryo yazım sürecinde, post production aşamasını düşünerek planlanması gereken yaratıcı ve teknik bir sürece dahil edilmeli yapay zeka.Tesseract üzerinden konuşacak olursak, yapay zeka olmadan yapılması mümkün olmayan bir projeydi. Zorlu çekim şartlarında ciddi maliyetlere neden olacak onlarca mekan, yüzlerce karakter, post-apokaliptik dünya nedeniyle astronomik sanat, kostüm ve makyaj bütçelerine ihtiyaç duyacaktık. Ayrıca kamera hareketleri nedeniyle yine büyük bir set ekibine, kamera ekipmanlarına ve uzun render süreleri gerektirecek görsel efekt çalışmaları gerçekleşmeliydi. Bize birçok alanda hız ve kalite katıyor olsa da kolay veya otomatik bir üretimden söz etmiyoruz. 72 dakikalık Tesseract'ın üretiminde bir milyondan fazla görsel, 60 saati aşan videolar üretildi. 19 kişilik bir ekip çalıştı. Bunun ne kadar ciddi ve titiz bir üretim süreci olduğunu basitçe bu şekilde anlatabilirim. Bir işte ne kadar ai kullanılacağı o işin içerdiği sahnelere içkindir diyebiliriz.
WIRED: Oyuncuların yapay zeka modelleri eğitirken, dikey formatın getirdiği yakın plan ve seri açı değişimlerinde 'uncanny valley' hissini ve yüz tutarlılığını nasıl sağladınız, hangi yapay zeka araçlarını kullandınız?
Tesseract gerçek ve animasyon arasındaki bir estetik çizgide ilerliyor. Bu yüzden uncanny valley hissiyatı tanıyıp bildiğimiz oyuncularımız dışında yok diyebilirim. Titizlikle hazırlanmış bir character sheet, yüz tutarlılığını sağlamaya olanak tanıyor. Sabır gerektiren detaylı ve titiz bir çalışmadan söz ediyorum. Özellikle seyircinin yakından tanıdığı oyuncularda çok küçük farklılıklara karşı bile dikkatli olmak gerekiyor. Cilt haritasından, saç ve sakala, yüzün farklı açılardaki görünümüne kadar geniş bir görsel referans havuzuyla çalışıyoruz. Fakat referans dosyası tek başına yeterli değil. Yüzün benzerliğinin yanında bakışların, hareketlerin ve ifadelerin planlar arasındaki devamlılığını da değerlendirmek gerekiyor. Yakın plan ağırlıklı sahnelerde bu kontrol daha da önem kazanıyor. Sadece karakter devamlılığı değil, mekan, prop ve kostüm devamlılığı buradaki asıl zorlu kısım. Kıyafetin dokusu, kalıbı, üstündeki baskı, dikişler, hasarlar her sahnede devamlılığını korumalı. Özellikle yüksek sayıda prop bulunan tek mekan sahnelerde daha dikkatli ve titiz bir çalışma gerekiyor. Duvardaki en ufak çatlaktan, bardağın ne kadar dolu olduğu, objenin mekandaki konumu gibi her detay dikkatle takip edilmeli. Yapay zeka araçlarındaki gelişmeleri yapımın kalitesine yansıtmak için Tesseract’ın bütün sahnelerini altı kez yeniden ürettik. Dolayısıyla bu proje aynı zamanda uzun bir araştırma ve geliştirme süreciydi. Tutarlı sonuç almak mümkün, fakat bunu tek bir araçla veya birkaç komutla çözülen bir mesele olarak anlatmak doğru olmaz. Biz açık kaynak araçları API bağlantıları üzerinden bir araya getirdiğimiz hibrit bir yazılım kullanıyoruz. Byteplus, Higgsfield gibi büyük şirketlerle kurduğumuz işbirlikleri sayesinde, üretimi yasak olan, özellikle şiddetin yer aldığı sahneleri üretebilme iznimiz bulunuyor. Bu da bizim için süreci daha da hızlandırıyor. Konu yapay zekayla üretim olduğunda aynı kelimeyi tekrar etmem gerekiyor; titizlik. Gerçekten "ai slop" dediğimiz düşük kaliteli yapay zeka ürünleri çıkarmamak için titiz ve sabırlı bir çalışma gerçekleştirmek gerekiyor. Doğru çalışma yöntemi ve titiz yaklaşım kullanılan yapay zeka modelinden çok daha büyük bir önem taşıyor.
WIRED: Dijital ikiz teknolojisi, oyuncunun yeteneğini veya duygu dünyasını değil, sadece ses ve görüntüsünü kopyalıyor. Sahne yeteneği devre dışı kaldığında tüm performans yükü yönetmenin algoritmik yönlendirmelerine bindiğine göre; dijital ikiz kullanmak ile sıfırdan yaratılmış anonim bir AI karakter kullanmak arasında 'tanıdık bir yüzün telifini almak' dışında teknik ve performatif bir avantaj kalıyor mu?
Yetenekli bir oyuncuyla çalışmak ve iyi şöhrete sahip biriyle çalışmak arasında büyük bir uçurum olduğunu düşünüyorum. Bu uçurum, oyuncunun yaratıcı kararları sürece girdiğinde oluşuyor. İyi oyuncuyla yalnızca istediğimi yapması için değil, istemeyi akıl edemediklerimi önermesi için çalışırım. Ben oyuncuyla bu yaratıcı ortaklık için çalışıyorum. Senaryoyu bir blueprint olarak kullanırım ben. Filmin inşasını tüm ekibimle yaparım. Oyuncuların yetenek ve vizyonlarını tanıdık bir yüzün telifini almaya indirgemek sanata değil, ticarete girer. Tesseract ticari ya da pr amaçlı bir ürün olarak üretilmiş olsa bu kadar uzun süre uğraşmaz ve her sahneyi tekrar tekrar üreterek ek maliyet yaratmazdık kendimize. Mesela Vitpepper Studios olarak reklamlarda yapay zekayla tasarladığımız anonim karakterleri de gerçek oyuncuların performanslarıyla hareketlendiriyoruz. Aynı Lord of the Rings'de Andry Serkis'in, Gollum karakterine can vermesi gibi bir yöntem bu. Fakat burada riskli bir durum da var. Performansı üreten kişinin katkısının gizlenmesi ve ortaya çıkan oyunculuğun başka birine mal edilmesi bizi yakın gelecekte bekleyen bir tehlike. Bir performans, anonim bir karaktere değil de gerçek bir oyuncunun görüntüsüne aktarılırsa işte orada riskli bir yola girilmiş olur. Bir kişinin yüzünü lisanslamakla başka bir kişinin oyunculuk emeğini kullanmak farklı işlemler. İkisinin de rızası, ücreti ve katkısının nasıl belirleneceği ayrı ayrı tanımlanmalı. Aksi hâlde performansı üreten oyuncu yalnızca ücretli bir uygulayıcıya dönüşürken, tanınırlık ve sonraki iş fırsatları yüzün sahibine gidebilir. Tesseract'ta aksiyon sahneleri dışında oyuncuların gerçek performanslarını kullanarak sadece ortamı ve kostümü değiştirip dijital bir makyaj uyguladık. Aksiyon sahnelerinde de nasıl ki geleneksel çekimlerde dublör kullanıyorsak aynı mantıkla ilerlediğimiz bir yöntemden yararlandık. Yani kısacası "Dijital ikiz teknolojisi, oyuncunun ses ve görüntüsünü kopyalamak değildir. Oyuncunun performansını taşıyan bir avatardır.
WIRED: Bu proje için özellikle Özcan Deniz ve Akın Akınözü ile çalışmayı mı tercih ettiniz. Yoksa daha öncesinde görüştüğünüz başka oyuncular da olmuş muydu? Özcan Deniz’in dijital ikiz fikrini kabul etmesindeki en büyük motivasyon sizce neydi? Ve eğer kabul etmeyen oyuncular olduysa (isim vermeden de olur) size aktardıkları çekinceler nelerdi? Siz bir oyuncu olsanız kabul eder miydiniz?
Neden Özcan Deniz ve Akın Akınözü? Siz oyuncu olsanız kabul eder miydiniz?Özcan Deniz ve Akın Akınözü dışında kimseye teklif götürmedik. Karakterleri tasarlarken de aklımda yalnızca bu iki isim vardı. İkisi de projeye heyecanla katıldı.Motivasyonlarını onların adına kesin biçimde tanımlamak istemem. Benim gözlemim, öncelikle karakterlerin ve anlatmak istediğimiz hikayenin manifestosunun ilgilerini çektiği yönünde. Yeni bir üretim yöntemini deneyimleme istekleri de bunu tamamladı. Birlikte karakterleri konuştuk, çekimlerimizi gerçekleştirdik ve sonuçları değerlendirdik.Süreçte yalnızca yaratıcı olanakları değil, teknolojinin kötüye kullanılabileceği alanları da konuştuk. Bizim açımızdan belirleyici olan, oyuncunun katkısını ortadan kaldırmadan bu olanaklardan yararlanmaktı.Oyuncu olsam ben de böyle bir projede yer almak isterdim. Ancak görüntümün sınırsız kullanımına değil; kapsamı belirlenmiş, yaratıcı katkımı ve karar hakkımı koruyan bir iş birliğine onay verirdim. Bir karakteri oynamayı kabul etmekle, o karakter adına gelecekte üretilebilecek her performansı kabul etmek aynı şey değil. En önemlisi de sonuca oyuncunun karşı çıkma hakkının olmasıdır.
WIRED: Sizce dizi ile filmlerde çok tercih edilen popüler oyuncuların bir nevi ‘ölümsüz’ olarak sektörde kalacak olması sektöre yeni girecek yüzler için bir dezavantaj teşkil ediyor mu?
Dijital olarak sektörde kalabilen yıldızlar yeni yüzler için dezavantaj yaratır mı?Evet, böyle bir risk var. Aynı tanınmış yüzlerin farklı yaşlardaki dijital sürümleri sürekli kullanılabiliyorsa, yeni oyuncuların görünürlük kazanacağı alan daralabilir. Üstelik zamanla bir oyuncunun güncel hâli de kendi genç dijital sürümüyle rekabet etmek zorunda kalabilir.Benim daha büyük kaygım, mesleğe giriş ve gelişme imkânlarının azalması. Küçük roller ve yan karakterler yalnızca doldurulması gereken kadrolar değil, oyuncuların deneyim kazandığı, fark edildiği ve kariyer kurduğu işler. Bunların azalmasının etkisi, gelecekte yetişecek oyuncular üzerinde de görülebilir.İlk değerlendirmelerimde yaratıcı olanaklara daha çok odaklanmıştım. Sonradan aldığımız bazı talepler, ekonomik ve etik riskleri daha fazla düşünmeme neden oldu. Çekimler tamamlandıktan sonra oyuncunun görünümünü beğenmediği için onu başka bir kişiye dönüştürmemizi isteyenlerle, başka bir oyuncunun performansını seçtikleri bir kişinin görüntüsüne aktarmamızı isteyenlerle karşılaştık. Bu yaklaşımdaki hiçbir yapımla çalışmadık. Fakat bugün geldiğimiz noktada artık yapay zeka seslendirmenlerin tercih edildiğini görüyoruz. Yapay zekayla üretilmiş müziklere talepler artıyor. Sadece oyuncuların değil, bu sektörde yer alan birçok meslek dalı için bir dönüşüme girdik bile. Oyuncu konusuna dönecek olursak, bana göre en büyük tehlike, oyuncunun katkısının görünmezleşmesi ve pazarlık gücünün azalması. Performansı veren kişinin kim olduğunun önemsenmediği, kolayca değiştirilebildiği bir çalışma düzeni oluşabilir. Andy Serkis'in, Lord of the Rings'de, Gollum'a hayat vermesi gibi bir şeyden bahsetmiyorum. Gerçek bir oyuncunun, gerçek performansının, başka bir oyuncunun body double'ına aktarılması riskiyle karşı karşıyayız.
WIRED: Oyuncular Sendikası’nın Tesseract projesine karşı ‘dijital kopyaların mesleği tehdit ettiği’ yönündeki eleştirilerine ve Türkiye’deki yasal sözleşme süreçlerine bir yapımcı ve yönetmen olarak nasıl bakıyorsunuz?
Sendikanın eleştirilerine ve sözleşme süreçlerine nasıl bakıyorsunuz?Sendikanın mesleğin geleceğine ilişkin kaygısını ciddiye alıyorum. Ancak bu kaygıyı paylaşmakla, Tesseract hakkında yapılan açıklamanın yöntemini doğru bulmak ayrı meseleler. Oyuncuların sete gelmediği, performans göstermedikleri düşünülerek yazılmış yanlış bir bildiriydi. Zaten bildiriye gelen tepkiler de benimle aynı hayal kırıklığını yansıtıyordu. Tesseract'ta iki önemli oyuncu, kendi performanslarıyla, haklarını koruyan bir sözleşmeyle yer aldılar. Aynı dönem Türkiye'nin en köklü ve en büyük yapım şirketlerinden biri de tamamen yapay zekayla üretilmiş dizilerinin fragmanını yayınladı ve o dizide gerçek bir oyuncu yoktu. Fakat biz sorgulandık. Bizimle iletişim kurulmadan yayımlanan açıklamanın, oyuncuların projedeki katkısını ve üretim biçimimizi doğru yansıtmadığını ve hedef gösterilmekle alakalı hayal kırıklığımdan daha önce zaten bahsettiğim için o konuya hiç girmeyeceğim. Tesseract’ta oyuncular kendi performanslarıyla ve haklarını koruyan sözleşmelerle yer alıyor. Bu çalışma biçimiyle, bir oyuncunun görüntüsünden onun katılmadığı yeni performanslar üretmek arasında önemli farklar var. Yapay zekayı aynı bir dublör gibi aksiyon sahneleri dışında performatif bir yönden hiç kullanmadık.Bir meslek örgütünün bu yöntemleri birbirinden ayırmasını ve eleştirisini doğrulanmış bilgiye dayandırmasını beklerdim. Oyuncuların mesleki tercihlerini etik bir sorun olarak tartışmaya açmadan önce, hangi uygulamanın hangi hakkı tehdit ettiğinin somut biçimde ortaya konması gerekir. Aynı ölçütler, yapım şirketinin büyüklüğünden veya projedeki isimlerden bağımsız olarak bütün sektöre uygulanmalı.Öte yandan iki oyuncunun onayı, sektörün geleceğine ilişkin bütün soruları çözmez. Güçlü pazarlık konumundaki bir oyuncunun kendisini sözleşmeyle koruyabilmesi, mesleğe yeni başlayan bir oyuncunun da aynı korumaya sahip olacağı anlamına gelmiyor. Ortak standartlara bu nedenle ihtiyaç var.Türkiye’de sözleşmelerin kullanım kapsamını, süreyi, yeni performanslar için onay sürecini, model eğitimini, üçüncü kişilere devri ve yeniden kullanım ücretlerini açıkça ele alması gerektiğini düşünüyorum. Bunlar genel bir kullanım izni içinde belirsiz bırakılmamalı.Teknolojinin istihdamı etkilemeyeceğini söylemek doğru olmaz. Sektörde bazı meslekler yok olurken yeni meslekler doğacak. Bununla savaşmak mümkün de değil, mantıklı da değil. Buna haklarımızı koruyacak biçimde nasıl entegre olabileceğimizi tartışmak lazım. Yapımcı ve yönetmen olarak sorumluluğum, sağladığı avantajlarla birlikte maliyetlerin kimin üzerinde kaldığını da değerlendirmek. Bu yüzden eleştirilerin somut sözleşme standartlarına ve denetlenebilir çalışma koşullarına dönüşmesini önemsiyorum. Bu düzenlemelerin geliştirilmesine katkı vermeye de hazırım.
WIRED Türkiye Dijital Direktörü. 30 yıldır teknoloji üzerine yazılar yazmaktadır. Türkiye'nin ilk oyun dergisinin kurucu ekibinde yer almış ve önemli teknoloji dergilerinden birinde muhabirlikten başlayan ve Genel Yayın Yönetmenliğine kadar uzanan uzun bir süreçte teknoloji içerikleri üretmiştir. Ayrıca daha önce bir başka yayın grubunun Video Projeler ve Teknoloji İçerikleri Yönetmenliğini de üstlenmiştir. Oyun ve geleceğin teknolojileri üzerine özel ilgisi vardır.