Bu Yıl Olmadı. Ancak Gelecek Sene Görebileceğiz: İşte 6 Soruda Güneş Tutulması

Avrupa kıtası, 12 Ağustos'ta akşam saatlerinde yaklaşık iki saatlik tarihi bir Güneş tutulması yaşadı. Bu göksel olay sırasında Güneş, Batı Avrupa'nın büyük bölümünde kısmen kapandı. İspanya'nın geniş kesimleri ile Portekiz, Grönland ve İzlanda'nın daha küçük bazı bölgelerinde ise tam Güneş tutulması meydana geldi.

NASA, tam tutulma hattının Grönland, İzlanda, İspanya, Rusya'nın küçük bir bölümü ve Portekiz'in çok küçük bir kesiminden geçeceğini belirtmişti. Ancak kısmi tutulma çok daha geniş bir coğrafyada görüldü; bunun içine Avrupa'nın büyük bölümü, Kuzey Afrika, Kuzey Amerika'nın bazı bölgeleri ve Atlantik-Arktik çevresi giriyor.

Tutulmayı Türkiye'den gözlemlemek ise mümkün olmadı. Ancak bir sonraki yıl Türkiye'yi de çarpıcı bir tutulma manzarası bekliyor.

Neden sadece belirli bölgelerde izleniyor?

Tutulmaların sadece belirli bölgelerde izlenebilmesinin başlıca nedeni Ay'ın gölgesinin geometrisi. Ay, Güneş'ten yaklaşık 400 kat daha küçük olmasına rağmen Dünya'ya yaklaşık 400 kat daha yakın. Bu tesadüf sayesinde gökyüzünde Güneş ve Ay hemen hemen aynı büyüklükte görünüyor. Ay doğru uzaklıkta olduğunda ve üç gökcismi doğru şekilde hizalandığında Ay, Güneş'in diskini tamamen örtebiliyor. NASA da bu yaklaşık 400'e 400 oranının tam Güneş tutulmalarının meydana gelebilmesinin temel nedeni olduğunu belirtiyor.

Öte yandan, Ay'ın tam gölgesi Dünya'nın tamamını kaplamıyor. Uzaya doğru uzanan dar bir gölge konisi oluşturuyor. Dünya dönerken ve Ay yörüngesinde ilerlerken bu gölgenin Dünya yüzeyiyle kesiştiği nokta hareket ediyor ve haritada uzun, dar bir “tam tutulma koridoru” meydana geliyor.

Görsel: (NASA)

12 Ağustos'taki tutulmada ise bu koridor Arktik Bölgesi'nden başlayıp Grönland ve İzlanda üzerinden geçerek İber Yarımadası'na ulaştı. İspanya'nın kuzeyi ve doğusundaki geniş bir hat tam gölgenin içine giriyor. İspanyol hükümetine göre tam tutulma şeridi ülkedeki 13 özerk bölgeden geçti.

Türkiye neden gölgenin dışında?

Türkiye'nin durumu da esasen Dünya'nın küresel geometrisi ve tutulmanın gerçekleştiği saatle ilgili. Tutulma İspanya'ya ulaştığında gün zaten sona yaklaşmış oldu. İspanya'da tam tutulma Güneş ufka yaklaşmışken gerçekleşti. Daha doğuda kalan Türkiye'de ise o sırada Güneş çoktan batmıştı. Avrupa tutulmayı Türkiye saatiyle 20.46 civarında izledi.

Neden 'tarihi tutulma' deniyor?

Astronomi açısından 12 Ağustos tutulmasını diğer tüm tam tutulmalardan ayıran benzersiz bir fiziksel özellik yok. Basında yer alan 'tarihi' nitelemesi daha çok Avrupa ve özellikle İspanya açısından kullanılıyor. İspanya hükümeti bunu ülke açısından açıkça 'tarihi' bir olay olarak tanımlıyor. Çünkü İber Yarımadası 114 yıldır tam Güneş tutulması görmemişti. İspanya'da görülen son tam Güneş tutulması 1912'de gerçekleşmişti.

Avrupa bağlamında da olay sıra dışı. Avrupa'nın yoğun nüfuslu bölgelerinden geçen son büyük tam tutulma 11 Ağustos 1999 tutulmasıydı. Yani aradan 27 yıl geçti. Nitelemenin bir başka nedeni de 2026'nın İspanya açısından olağanüstü bir tutulma dizisini başlatması. İspanyol hükümeti bunu 'Trío de Eclipses' (Tutulmalar Üçlüsü) diye adlandırıyor. Üç yıl üst üste İspanya çok güçlü Güneş tutulmalarının merkezlerinden biri olacak:

- 12 Ağustos 2026: Tam Güneş tutulması

- 2 Ağustos 2027: Tam Güneş tutulması

- 26 Ocak 2028: Halkalı Güneş tutulması

Türkiye'den görülebilecek en yakın Güneş tutulması ne zaman?

Türkiye'den görülebilecek bir sonraki Güneş tutulması ise 2 Ağustos 2027'de medyana gelecek. Dünya ölçeğinde bu da bir tam Güneş tutulması, fakat Türkiye tam tutulma koridorunun biraz kuzeyinde kaldığı için burada parçalı Güneş tutulması olarak gözlemlenebilecek ama Güneş'in önemli bir kısmı kapanacak.

NASA'ya göre 2027'deki tam tutulma hattı güney İspanya'dan başlayıp Fas, Cezayir, Tunus, Libya ve Mısır üzerinden Suudi Arabistan, Yemen ve Somali'ye doğru ilerleyecek. Avrupa'nın başka kesimleri, Afrika, Orta Doğu ile Batı ve Güney Asya'nın geniş bölümü ise parçalı tutulma görecek.

Timeanddate'in Türkiye hesaplamasına göre tutulmanın Türkiye'deki ilk kısmi evresi 2 Ağustos 2027 saat 11.20 civarında başlayacak ve yaklaşık 14.13'e kadar görülebilecek. Bunun yanı sıra, 1 Haziran 2030'da Türkiye'nin bazı bölgelerinde halkalı Güneş tutulması görülebilecek. Türkiye'den görülebilecek bir sonraki tam Güneş tutulması ise 30 Nisan 2060'ta meydana gelecek.

2027 tutulması, 2026'dakinden daha mı önemli?

2027 tutulması kendi başına 2026'dan bile daha dikkat çekici bir astronomik olay olabilir. Zira gelecek yıl tam tutulmanın maksimum süresi 6 dakika 23 saniyeye kadar çıkacak. Karşılaştırmak gerekirse 12 Ağustos 2026 tutulmasının maksimum totalite süresi yaklaşık 2 dakika 18 saniye olacak.

Türkiye'den görülen son Güneş tutulması ne zamandı?

Türkiye'den görülebilen son Güneş tutulması 25 Ekim 2022'deki parçalı Güneş tutulmasıydı. TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi verilerine göre Türkiye saatiyle yaklaşık 12.40 ve 15.05 arasında gerçekleşmişti. Ülke genelinde Güneş diskinin yaklaşık yarısı örtülmüştü. Ülke son tam Güneş tutulmasını ise 29 Mart 2006'da gözlemlemişti.