Avrupa'da Bugün Ev Aletlerini Kullanmama Uyarısının Nedeni Ne?

12 Ağustos'ta akşam saatlerine doğru Avrupa'da gözlemlenebilecek tarihi Güneş tutulması sırasında enerji sistemlerinde arızalar yaşanabileceği endişesi sürüyor.

Tutulmanın en net şekilde gözlemlenebileceği ülkelerden İngiltere’de enerji şirketi Octopus Energy, gök olayı sırasında elektrik şebekesi üzerindeki baskıyı azaltmak için müşterilerine tüketimlerini düşürme çağrısı yaptı.

Şirket, tutulma sırasında normalden daha az elektrik kullanan müşterilerini daha sonra bir saatlik ücretsiz elektrikle ödüllendirecek.

Yaklaşık iki saat sürecek tutulmanın zirvesinde Ay, İngiltere'den bakıldığında Güneş'in yüzde 90 ila 96'sını örtecek.

Tutulmanın enerji sistemleri üzerindeki etkilerine yönelik eleştirilerse Avrupa'nın Güneş enerjisini giderek daha da yaygın kullanmasıyla ilgili.

Güneş enerjisi üretimi hızla düşecek

İngiltere'nin en büyük konut enerji tedarikçisi Octopus Energy, müşterilerinden yerel saatle 18.00 ile 20.00 arasında elektrik tüketimlerini mümkün olduğunca azaltmalarını istedi.

Şirkete göre temmuz ayında İngiltere'de üretilen elektriğin yüzde 14,4'ü Güneş enerjisinden sağlandı. Bu oran ülke için rekor seviyeye işaret ediyor. Ancak güneş enerjisinin elektrik üretimindeki payının artması, tutulma sırasında Güneş ışığındaki ani azalmanın şebeke açısından daha önemli hale gelmesi anlamına geliyor.

Yaklaşık iki saat boyunca Güneş enerjisi üretiminin önemli ölçüde düşmesiyle ortaya çıkacak açığın başka enerji kaynaklarından karşılanması gerekecek.

Sorunu daha da karmaşık hale getiren faktör ise tutulmanın elektrik talebinin yüksek olduğu saatlere denk gelmesi. Akşam saatlerinde insanların işten eve dönerek yemek pişirmeye, çamaşır ve bulaşık makinelerini çalıştırmaya ve televizyon ya da oyun konsolları gibi cihazları kullanmaya başlaması nedeniyle elektrik tüketimi yükseliyor.

Ancak halkın tutulmayı gözlemlemek üzere dışarı çıkması ve dışarıda kalması durumunda enerji tüketimi kendiliğinden de düşebilir.

'Çamaşır ve bulaşık makinelerini daha sonra çalıştırın'

Octopus Energy bu nedenle müşterilerinden çamaşır ve bulaşık makinelerini çalıştırmak gibi yüksek elektrik tüketen günlük işleri tutulma sonrasına ertelemelerini istedi. Şirket ayrıca mümkünse televizyon ve oyun konsolu kullanımının da 20.00'den sonraya bırakılmasını öneriyor.

Amaç, güneş enerjisindeki geçici üretim kaybını karşılamak için ilave doğalgaz santrallerinin devreye sokulması ihtiyacını azaltmak.

Enerji sistemleri neden zorlanıyor?

Güneş tutulmalarının elektrik sistemleri açısından önemi, 'birkaç dakika karanlık olması'ndan çok daha büyük. Asıl mesele, geniş bir coğrafyadaki Güneş panellerinin üretiminin aynı anda ve öngörülebilir biçimde hızla düşmesi, ardından yine hızla yükselmesi. Güneş enerjisinin elektrik üretimindeki payı arttıkça bu olay şebeke işletmecileri için giderek daha ciddi bir dengeleme operasyonuna dönüşüyor.

Fotovoltaik (PV) panellerin ürettiği elektrik, üzerlerine ulaşan Güneş ışınımına doğrudan bağlı. Ay, Güneş'in önünden geçmeye başladığında ışınım azalıyor ve milyonlarca panelin üretimi de onunla birlikte düşüyor. Tutulma maksimuma ulaştıktan sonra süreç tersine dönüyor: Ay'ın gölgesi çekildikçe Güneş üretimi hızla geri geliyor.

Bu bakımdan tutulma, elektrik sistemi açısından devasa ve hareketli bir buluta benzetilebilir. Fakat önemli bir fark var: Bu farazi bulut, bütün bir ülke veya kıta ölçeğindeki Güneş santrallerini aynı anda etkiliyor. Tutulmanın gölgesi, yüzlerce veya binlerce kilometrelik bir alan boyunca ilerleyerek çok geniş ölçekte senkronize bir değişiklik yaratıyor.

ABD Enerji Bakanlığı'nın 2017'de meydana gelen tutulma öncesindeki analizinde, ülkenin batıdaki elektrik sisteminde Güneş üretiminin tutulma nedeniyle normal koşullara göre yaklaşık 5 GW düşebileceği hesaplanmıştı.

5 GW'lık kayıp bir saat sürerse ortaya çıkan 5 GWh'lik enerji açığı, tipik bir İngiliz hanesinin yaklaşık 2 bin yıllık elektrik tüketimine eşit oluyor. Diğer bir deyişle, aynı anda yaklaşık 17,5 milyon ortalama İngiliz hanesinin elektrik talebine denk.

Bu tutulma Avrupa açısından geçmiş tutulmalardan daha önemli, zira kıtanın Güneş enerjisi kapasitesi son yıllarda çok büyüdü. Avrupa genelinde tutulmanın zirvesinde fotovoltaik üretimde yaklaşık 9,7 GW'lık azalma olabileceği düşünülüyor.

Asıl sorun elektrik kaybından çok üretimin değişme hızı

Buradaki kritik kavram elektrik sektöründe 'ramp' olarak adlandırılan üretimin değişme hızı.

Normal bir günde Güneş santrallerinin üretimi sabah yavaşça yükseliyor, öğle saatlerinde zirveye yaklaşıyor ve akşam tekrar azalıyor. Elektrik sistemi bu günlük eğriye göre planlanıyor. Tutulmalar ise eğrinin ortasında büyük bir çukur oluşturuyor.

Bu nedenle şebeke operatörü iki ayrı sorunla karşı karşıya kalıyor. Önce kaybolan Güneş elektriğinin yerine başka santrallerin üretimini artırması gerekiyor. Ardından Güneş yeniden ortaya çıkarken bu santrallerin üretimini hızla azaltması gerekiyor.

2017'de ABD'deki tam Güneş tutulması bunun gerçek dünyadaki önemli testlerinden biri olmuştu. Ulusal Yenilenebilir Enerji Laboratuvarı'nın (NREL) olay sonrasında yaptığı ölçümlerde şebekenin güvenilirliği ve istikrarının bozulmadığı görülmüş, hidroelektrik, doğalgaz ve kömür santralleri eksik üretimi karşılamıştı.

Elektrik kesintisi yaşanabilir mi?

Hazırlıksız ve yeterli rezervi bulunmayan bir elektrik sisteminde sorun çıkması mümkün. Fakat Güneş tutulması tek başına elektrik kesintisi anlamına gelmiyor. Hatta tutulmanın şebeke açısından önemli bir avantajı var: yıllar öncesinden tam olarak ne zaman gerçekleşeceği biliniyor.

Tutulmalarda Ay'ın gölgesinin nereden, hangi hızla ve hangi saatte Güneş'in üzerine düşeceği son derece hassas biçimde hesaplanabiliyor. Dolayısıyla operatörler hangi bölgelerde Güneş üretiminin yaklaşık ne zaman düşeceğini önceden modelleyebiliyor.

Örneğin, NREL'in 2024 ABD tutulması için yaptığı çalışmada elektrik sistemi; üç büyük enterkonneksiyonu (farklı bölge veya ülkelere ait elektrik iletim şebekelerinin birbirine bağlanarak tek bir ortak ağ oluşturması) ve ayrı dengeleme bölgeleri seviyesine kadar modellenmişti.

Bu sayede tutulma sırasında operatörler önceden doğalgaz veya hidroelektrik santrallerini hazır tutabilir, bataryaları şarj edebilir, elektrik ithalatı planlayabilir veya tüketimin başka saatlere kaydırılmasını teşvik edebilir.

Türkiye'deki sistemler etkilenecek mi?

12 Ağustos'taki Güneş tutulması Türkiye'den gözlemlenmeyecek. Dolayısıyla Türkiye elektrik şebekesi üzerinde İngiltere, İspanya veya Batı Avrupa'dakine benzer doğrudan bir etki beklenmiyor.

Öte yandan Türkiye'nin de Güneş enerjisinde kurulu gücü epey yüksek. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı'nın güncel verilerine göre Türkiye'nin kurulu elektrik gücü Haziran 2026 sonunda 126,1 GW. Bunun yüzde 21,6'sı Güneş enerjisi, yani kabaca 27 GW Güneş kurulu gücü mevcut. Ayrıca 2025'te Türkiye elektriğinin yüzde 10,5'i güneşten üretildi.

Dolayısıyla Türkiye'nin üzerine de güçlü bir Ay gölgesi düştüğü durumda konu enerji sistemleri açısından önemli olabilir.