Dünya Son 320 Milyon Yılda En Az 4 Kez ‘Devrildi’

Dinozorlar çağından bu yana Dünya'nın katı dış katmanları en az dört kez büyük ölçekte yer değiştirdi. Bu süreçte bazı kıtaların belirli bölümleri denizlerin altında kalırken, başka kara parçaları sudan yükseldi.

Hakemli bilimsel dergi Science'ta yayımlanan yeni bir araştırma, ‘gerçek kutup kayması’ (true polar wander) olarak bilinen bu sıra dışı jeolojik olayın son 320 milyon yılda en az 4 kez meydana geldiğine dair yeni kanıtlar ortaya koydu.

Üstelik süreç tamamen geçmişte kalmış değil. Araştırmacılara göre Dünya'nın katı dış kısmının dönme eksenine göre yer değiştirmesi günümüzde de devam ediyor.

Dünya nasıl ‘devriliyor’?

Dünya tam anlamıyla kusursuz bir küre değil. Gezegenin dönüşü nedeniyle ekvator çevresinde hafifçe şişkin bir yapıya sahip ve kütlenin daha büyük bir bölümü bu bölgede toplanıyor.

Ancak Dünya'nın mantosu ve kayalık kabuğundaki hareketler bazı bölgelerin diğerlerinden daha yoğun hale gelmesine yol açabiliyor. Bu da gezegenin kütle dağılımındaki dengeyi bozabiliyor.

Dünya yeniden dengeye ulaşmaya çalışırken gezegenin katı dış katmanları, daha derindeki sıvı katmanlara göre yön değiştirebiliyor. Başka bir ifadeyle, Dünya'nın kabuğu ve mantosu dönme eksenine göre yeniden konumlanıyor. Bu olaya ‘gerçek kutup kayması’ adı veriliyor.

İlk bakışta bu durum küresel deniz seviyesinin değişmesine benziyor. Ancak Oslo Üniversitesi'nden jeolog ve araştırmanın başyazarı Mathew Domeier, Scientific American'a yaptığı açıklamada, bunun aslında farklı bir süreç olduğunu vurguluyor. "Su yerinde kalıyor, kıtalar hareket ediyor."

İpuçları antik sellerde arandı

Gerçek kutup kaymasına ilişkin şimdiye kadarki önemli kanıtlardan bazıları, eski kayalarda korunmuş manyetik sinyallerden elde ediliyordu. Ancak bu jeolojik kayıtlar seyrek olduğundan kesin bir tablo oluşturmak kolay değildi.

Domeier ve ekibi bu nedenle farklı bir yöntem izleyerek geçmişte hangi kara parçalarının denizlerin altında kaldığını inceledi.

Aynı örüntü dört farklı dönemde bulundu

Araştırmacılar, 10 milyon yıllık zaman aralıklarıyla kıtaların hangi bölümlerinin su altında ve hangilerinin deniz seviyesinin üzerinde olduğunu gösteren paleocoğrafik haritaları analiz etti.

Bulgular, Dünya'nın son 320 milyon yıllık tarihinde en az dört önemli gerçek kutup kayması olayı yaşadığına işaret ediyor.

Sonuçta söz konusu örüntünün yaklaşık 200 milyon, 150 milyon ve 100 milyon yıl önce ortaya çıktığı belirlendi. Benzer bir tablonun 30 ila 20 milyon yıl önceki dönemde de görüldüğü tespit edildi.

Kıtalar iklim kuşaklarını hızla geçebilir

Gerçek kutup kaymasının sonuçları yalnızca kıtaların denize göre yüksekliğini değiştirmekle sınırlı olmayabilir. Araştırmacılar bu hızlı değişimlerin, bir kara parçasını farklı iklim kuşaklarına taşıyabileceğini ifade ediyor. Araştırmacılara göre bunun sonucunda okyanus akıntıları yeniden şekillenebilir, ekosistemler büyük değişimler yaşayabilir ve hatta Dünya'nın manyetik alanı etkilenebilir. Ancak bilim insanlarının henüz cevaplayamadığı önemli sorular var.

Gerçek kutup kaymasının neden bazı dönemlerde hızlandığı, bu büyük olayları tam olarak hangi jeolojik süreçlerin tetiklediği ve kutupların bu dönemlerde ne kadar yer değiştirdiği henüz bilinmiyor.

Domeier'e göre araştırmanın bundan sonraki aşamasında yanıtlanması gereken temel soru da bu: "Bu olayların neden tam olarak bu dönemlerde meydana geldiğini anlamaya çalışmak bir sonraki mantıklı adım olacaktır."